Алжаза́ира (Ӏаьр. الجزائر‎‎ эль-Джаза́ир), юьззина официалан кеп — Алжаза́ирин Ха́лкъан Демокра́тин Респу́блика (АХДР)[4] (Ӏаьр. الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية‎‎ эль-ДжумхӀури́ййа эль-Джазаири́ййа эд-Ди́мукъратӀы́ййа эш-ШаӀби́ййа, берб. ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ) — ЛаьттаюккъерахӀордйистан майдан малхбуза декъара Къилбаседа Африкин пачхьалкх, мехкаца уггаре йоккха Африкин пачхьалкх[5]. Майдан барам бу 2 381 740 км², иза кӀеззиг сов бу Демократин Республика Конгол (континент тӀехь майданца 2-гӀа меттиг).

Алжазаирин Халкъан Демократин Республика
الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
(аль-Джумхурия аль-Джазаирия ад-Димукратия аш-Шааби́я)
Tagduda Tadzayrit Tamagdayt Taɣerfant (берберийн)
Байракх ХӀост
Байракх ХӀост
Девиз: «من الشعب و للشعب
(Нахера а, наханна а)»
Шатлакхан Илли: «Kassaman»
Location Algeria AU Africa.svg
Algeria (orthographic projection).svg
Маьрша яьлла терахьаш 1962 шеран 5 июль (Францех)
Официалан мотт Ӏаьрбийн, берберийн
Коьрта гӀала Алжазаира
Яккхий гӀаланаш Алжазаира, Къусантина, ВахӀрана, Батна, Жалфа, СатӀиф, Биджая, Ӏаннаба
Урхаллин тайпа президентан-парламентан республика
Президент
Премьер-министр
Къоман кхеташонан
Къоман халкъан гуламан спикер
Ӏабдальмаджийд Таббун
ӀабдальӀазиз Джарад
Салахь Къуджийл
Слиман Шенин
Пачхьалкхан дин суннийн кхетаман ислам
Латта 10-гӀа дуьненахь
 • Дерриг 2 381 740 км²
Бахархой
 • Мах хадор (2014) 38 087 812[1] стаг
 • Ларар (2016) 40 400 000 стаг
ДЧС
 • Дерриг (2016) $599,83 миллиард долл. (38-гӀа)
 • ХӀораннан а сина $14610 долл.
АДКМ|ИЧР (2019) 0,759[2] (лакхара; 82-гӀа меттиг)
Ахча алжазаирин динар (DZD, код 12)
Интернет-домен .dz
Код ISO DZ
Код МОК ALG
Телефонан код +213
Сахьтан асаш +1
Автомобилийн некъаш аьтту агӀора[d][3]
Лінгвістична мапа північно-східного Алжиру.svg

Алжазаирин доза ду МагӀрибца малхбухехь, Мавританица а, Малица а — къилба-малхбузехь, Нигерца — къилба-малхбалехь, Ливица а, Тунисца а — малхбалехь. Мехкан доккхаха долу дакъа лаьтта Саьхьарин гӀум-арахь. Коьрта шахьар — Алжазаира гӀала.

Алжазаира Африкин физикин картин тӀехь пачхьалкхийн дозанашца

ЭтимологиНисъе

ЦӀе схьайолу шен коьрта шахьаран ойконимахАлжазаира гӀаланах (Ӏаьр. مدينة الجزائر‎‎), цунна и цӀе кхаьчна ша латтар бахьнехь — иза йиллина X бӀешарахь бердан йистерачу деа гӀайренан тӀехь, цунах цӀе елла «Аль-Джазаира» (Ӏаьрбийн маттахь «гӀайренаш»)[6].

ИсториНисъе

 
Траянан нартол(ингалс.) Тимгадехь, сурт диллина 1800-гӀа шераш долалуш
 
Къусантина гӀала, 1840 шо

Алжазаира ширачу заманахьНисъе

Карийна лахара а, юккъера а палеолитан заманера (400—300 эзар шо хьалха) тӀулган гӀирсаш. Ширачу заманахь хӀинцалерачу Алжазаирин махкахь дехира шира ливин тайпанаш. Вайн эрал XII бӀешо хьалха кхоллаелира хьалхара финикийн колонеш[7].

Вайн эрал III бӀешо хьалха кхоллабелира тайпанашна юкъара берташ массилийн(ингалс.) а, мазезилийн(ингалс.) а. Массилийн куьйгалхочо Массиниссас цхьаьнатуьйхира ший а барт цхьааллин пачхьалкхе Нумидега. Нумидин паччахь Югурта (вайн эрал 116—105 шо хьалха) ийшира Югуртин тӀамехь Румал, вайн эрал хьалхара 46 шарахь Нумидех йира Руман провинци[7].

Вайн эран 438 шарахь Къилба Африкин бердан дакъа (цунна юкъахь Алжазаирин хӀинцалера мохк а) схьадаьккхира вандалаша. 439 шарахь кхоьллира вандалийн а, аланийн а паччхьалла. 534 шарахь хӀинцалера Алжазаирин дакъа даьккхира Византис[7].

VII—XIX бӀешерашНисъе

VII бӀешарахь Алжазаирин хӀинцалера мохк схьабаьккхина Ӏаьрбаша, тӀетоьхна Ӏаьрбийн халифатан. Византийхой лаьхкира. Мехкан бахархошна юкъахь дукха сиха даьржа ислам[7].

761909 шерашкахь Алжазаирин махкахь лаьттира хаваражийн имамат Тийарат, цигахь урхалла дира РустамгӀар. Иза ФатӀимийгӀеран Ӏаткъам бахьнехь йоьжначул тӀаьхьа, бевддачара Сахьарехь кхоьллира юккъера бӀешеран пачхьалкх Мазаб. ФатӀимийгӀеран когаметта хилира ЗиригӀар. 1014—1152 шерашкахь Алжазаирин доккхаха долчу декъехь урхалла дира ХьаммадийгӀар[7].

XI бӀешарахь Алжазаирин махка даьхкира Ӏаьрбийн тайпанаш — бану хиляль(ингалс.) а, бану сулайм(ингалс.), цуо сихдира Ӏаьрбий баржар. Алжазаирин малхбузан дакъа схьадаьккхинера АльмаробитӀугӀар, уьш хийцира АльмуваххьидунгӀар. Таламсан хилла ЗийанийунгӀеран пачхьалкхан (ӀабдальвадидгӀеран) коьрта шахьар[7].

XVI бӀешо долалуш испанхоша дӀалоцу бердашца йолу Алжазаирин гӀаланаш: Мерс-эль-Кебир (1505), ВахӀран (1509), Биджая (1510), Алжазаира (1510), кхин а. Алжазаирин феодалаш кхайкхам бира Барбаросса вежаршка корсарашка гӀо доьхуш. Хайреддин Барбароссас урхалла дира Алжазаирехь 1519—46 шерашкахь, ша туркойн султанан куьйгакӀела хилар къобал дира, цуо цунна бейлербейн дарж делира. XVI бӀешеран шолгӀачу декъехь Алжазаирех Ӏусманан империн пашалык (провинци) хилира, иза екънера 3 бейликан: КъасантӀийна, ТийтӀарий(ингалс.) (Мадийа), МаӀасикар (ВахӀран). Варварийн берд даьржа хӀордан талораш. 1711 шарахь ДейгӀеран Баба Ӏалис(Франц.) эккхийра тӀаьххьара туркойн паша, султанан ясакх ца луш сецира. Европин пачхьалкхаша къобал йира факт хилла Алжазаирин маршо. XVIII бӀешо чекхдолуш дейгӀеран пачхьалкх гӀелъелира, хӀордан талорех хуьлу са цӀеххьана юьйжира[7].

XIX бӀешо долалуш йолало французийн колонизаци.

  • 1830 шо — французийн колонизацин тӀелатаран юьхьиг. ТӀеман къовсам (масала, Ӏабд аль-Къадиран гӀаттам) бахло XIX бӀешо чекхдаллалц.
  • 1848 шо — Алжазаира кхайкхийна Францин мохк (Французийн Алжазаира) бу аьлла, екъна департаменташка коьрте префекташ а хӀиттийра, коьртехь хуьлу французийн инарла-губернатор.

XX бӀешоНисъе

Хьажа ишттаНисъе

БилгалдахаршНисъе

  1. Census.gov Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 9 майхь. Теллина 2013 шеран 9 майхь.
  2. Human Development Indices and Indicators 2019 (ингалс.). Программа развития ООН. — Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН.
  3. http://chartsbin.com/view/edr
  4. Кеп:Атлас мира
  5. До разделения Судана на собственно Судан и Южный Судан занимал второе место по территории
  6. Поспелов, 2002, с. 30.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 Алжазаира // А — Ангоб. — М. : Советская энциклопедия, 1969. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 1).

ЛитератураНисъе

ХьажоргашНисъе

Пачхьалкхан институташНисъе


МХГӀНисъе