А́фрика — майданца шолгӀа материк ю Евразел тӀаьхьа, къилбаседехьа Лаьттаюккъера хӀорд бу, къилбаседа-малхбалехьа ЦӀен хӀорд бу, малхбузехьа Атлантикин океан ду, малхбалехьа а, къилбехьа а ХӀиндин океан ду. Африка олу кхин а Африка материках а, цунна гергара гӀайренех а лаьтта дуьненан декъах. ГӀайренаш а доцуш Африкан майда хуьлу 29,2 млн км², гӀайренашца — 30,3 млн км²[3] гергга, цуо иштта къовлу 6 % Дуьненан тӀехолонах, латтан тӀехолонах 20,4 %. Африкан махкахь 55 пачхьалкх.

Африка
Africa (orthographic projection).svg
Африка дуьненан эхиган картан тӀехь
Мохк30 221 532 км²
Бахархой1,3 млрд (2020)[1] стаг
Луьсталла30,51 стаг/км²
Бахархойн цӀерашафрикахой 
Юкъахь ю55[2] пачхьалкхаш
Йозуш йолу пачхьалкхаш 
Моттхьажа Африкин меттанаш 
Сахьтан асашUTC-1 тӀиера UTC+4 кхаччалц 
Яккхий гӀаланаш Нигерин байракх Лагос

Мисаран байракх КъахӀира
Демократин Республика Конгон байракх Киншаса
Анголан байракх Луанда
Танзанин байракх Дар-эс-Салам
Мисаран байракх Искандри
Къилба Африкин Республикин байракх Йоханнесбург
Нигерин байракх Кано
Кот-д'Ивуаран байракх Абиджан
Мисаран байракх ЖизахӀ

Къилба Африкин Республикин байракх Кейптаун 
Commons-logo.svg Аудио, сурт, видео Викилармехь

Африкин бахархой миллиард гергга стаг ву. Африка лору адамийн даймохк: кхузахь карийна уггаре хьалхара гоминидийн а, церан хила тарло дайн а, царна юкъахь сахелантропаш, Avstralopitecus africanus, A. afarensis, Homo erectus, H. habilis, H. ergaster.

Африкин континент хадайо экваторо а, шортта климатан зонаш а; иза цхьаъ бен яц къилбаседа субтропикийн климатан асанера къилба субтропикан асане кхаччалц яхъелла континент. Цхьанаэшшара йолу йочанаш а, хи диллар а ца тоарна — цаьрга терра шалаьмнаш я ломан системийн хи доллу чкъор ца хиларна — Ӏаламо хуьцу климат цхьанхьа яц, бердашца бен.

Африкин оьздангаллин а, экономикан а, политикан а, социалан а баланаш Ӏамош ду африканистика олу Ӏилма.

Йистера меттигашНисъе

ЦӀе схьаяларНисъе

Юьхьанца Карфагенан бахархоша «афри» дашца гойтура гӀалан гена доццуш деха адамаш. И цӀе дукха хьолахь схьайолуьйту финикийн afar дашах, иза «чан» бохург ду. Карфаген яьккхинчул тӀаьхьа румхоша провинцех олура Африка (лат. Africa)[4]. ТӀаьхьуо Африка ала долийра оцу континентан ерриг а евзачу регионех, тӀаккха ша континентах а. Кхечу теорино боху, «афри» къам схьадаьлла берберийн ifri дашах, иза «хьех» маьӀна долуш ду, аьлча а хьехан бахархой. Оцу меттигехь тӀаьхьа кхоллаелла бусалбанийн провинци Ифрикис иштта Ӏалашбина и орам шен цӀерехь.

Топоним схьаяларан кхин версеш а ю.

  • Иосиф Флавийс, I бӀешеран жуьгтийн историко, и цӀе схьаялар чӀагӀдора Ливе хиина ИбрахӀиман кӀентан кӀента цӀарах Еферах (Бахам. 25:4).
  • Латинан дош aprica, маьӀна «маьлхан» ду, хьахийна Исидор Севильян «Юьхьигехь», XIV том, дакъа 5.2 (VI бӀешо).
  • Грекийн αφρίκη («шело йоцу») дешах цӀе схьаяларан верси, кховдийра историка Лев Африкана. Цунна хетара, φρίκη дош («шело» а, «Ӏадор» а), харц префиксца α-ца цхьаьнатоьхна, билгалбоккху шело а йоцу, кхерам а боцу мохк.
  • Поэта а, ша Ӏемина волу мисарӀаморхочо Мэсси Джеральда, 1881 шарахь аратеттира Африка дош мисран af-rui-ka («юьхь Ка Ӏуьрга ерзор») дашах схьадаларан верси. Ка — хӀора стеган энергин дубль, ткъа «Ка Ӏуьрг» дашо билгаладоккху бен я вина меттиг. Африка, иштта, мисархошна маьӀна долуш хуьлу «даймохк»[5].
  • Палеонтолог а, яздархо а волчу И. Ефремовс, «Африка» дош доийта ширачу Та-Кем маттера (ш.-грек. «Афрос» — чопан мохк). Иза доьзна ду, континентан тӀекхочуш, Лаьттаюккъера хӀорд чохь масех хӀордан Ӏовраш цхьаьнакхетарца хуьлучу чопанех.

ИсториНисъе

Исторел хьалхара мурНисъе

 
Массоспондил, Африкехь яьхна хьалхарчу юран муьран ораматаш дуу динозавр

Африка марталлин континентан Пангейн[6] юкъахь хиллачу Мезозойн муьран юьххьера Триасан муьре кхаччалц, и чекхбаллалц а, оцу регионехь алсама хилла тероподаш а, атта олхазаран хенан даьӀахкъерш а. Триасан муьран чеккхенгахь динчу ахкарша, тешалла до материкан къилбе алсама ховшар къилбаседечул а[6].

Африка тӀулгийн бӀешеран муьрехьНисъе

Африкехь буьртиг-ялта ахьарах тешалла ден шира археологин карийначарна, вайн эрал хьалхара 13 эзар шо терахь хӀоттийна. Даьхнийлелор Саьхьарехь (хӀинца а гӀум-аре хиланза йолу) доладелла вайн эрал 7500 шо гергга хьалха, ткъа юьртан бахам кхоьллина Нилан кӀоштахь вайн эрал хьалхара 6 эзар шерашкахь.

Оцу хенахь ялта хьекъа мохк хилла болчу Саьхьарехь, ехара таллархойн-чӀерийлецархойн тобанаш, цунна тешалла до археологин карийначара. Ерриг Саьхьарехула (хӀинцалера Алжазаира, Ливи, Мисар, Чад, кхи а) карийна шорта петроглифаш а, тархийн йозанаш а, царна хан ло вайн эрал хьалхара 6000 шерера вайн эран VII бӀешо кхаччалц. Уггаре дика евза Къилбаседан Африкин хьалхара бахаман исбаьхьаллин иэс ю акъари Тассилин-Аджер.

Саьхьарин иэсийн тобанаш йоцуш, тархийн суьрташ кхин а хаало Сомалехь а, КъАР (уггаре шира суьрташна хан елла вайн эрал хьалхара 25 эзар шо[7]).

Лингвистикин хаамаша гойту, банту мотт буьйцу (коса, зулу, кхин а) этносаш кхелхира къилба-малхбузен агӀора, цигара аратеттира койсанийн къаьмнаш, (хьажа бушменаш, готтентоташ, кхин а). Банту хевшинчу меттигашкахь карийна тропикан Африкин амалера буьртиган культураш, маниока, ямс.

КӀеззиг йолу этносийн тобанаш, масала бушменаш, хӀинца а атта беха шайна, талла а толлуш, Ӏаламера даарш а гулдеш, шайн масех эзар шо хьалха лелош хилла долу.

Шира АфрикаНисъе

Къилбаседа АфрикаНисъе

 
КъартӀаджан къапалг

Вайн эрал хьалхара 6—5-гӀа эзар шерашкахь Нилан тогӀи чохь кхоллаелира латта лелоран оьздагаллаш (Тасийн оьздангалла, Фаюман оьздангалла, Меримде), церан бух тӀехь вайн эрал хьалхара 4-гӀа эзарлагӀа шерашкахь кхоллаелира Шира Мисар. Цунна къилбехьа, иштта Нил тӀехь, цуьнан Ӏаткъамца кхоллаелира керма-кушан цивилизаци, иза хийцира, вайн эрал хьалхара 2-гӀа эзарлагӀа шерашкахь, нубийхоша (пачхьалкхан кхоллам Напата). Цуьнан геригаш тӀехь кхоллаелира, Эфиопин а, коптийн Мисран а, Византин а оьздангаллин а, политикин а Ӏаткъамехь лаьтташ йолу, Алоа, Мукурра, Набатейн паччахьалла, кхин а.

Эфиопин акъарин тӀехь къилбаӀаьрбийн Сабийн паччахьаллин Ӏаткъамца кхоллаелира эфиопин цивилизаци: вайн эрал хьалхара V бӀешарахь Къилба Ӏаьрбийчуьра схьабевллачара кхоьллира Эфиопин паччахьалла, II—XI бӀешерашкахь яра Аксуман паччахьалла, цуьнан бух тӀехь кхоллаелира керсталлин Эфиопи (XII—XVI бӀешерийн). Оцу цивилизацин кхерчашна гуонаха дара даьхний лело Ливихойн тайпанаш, ткъа кхин а хӀинцалера куш-нилотийн мотт буьйцу къаьмнийн дай.

Говрашлелор (вайн эран хьалхарчу шерашкахь), ткъа иштта эмкалашлелор, Саьхьарехь оазисан латталелор кхиарца гучуевлира махлелоран шахьарш Телги, Дебрис, Гарама, кхолладелира ливин йоза.

Африкин ЛаьттаюккъерахӀордан бердашца вайн эрал хьалхара XII—II бӀешерашкахь къегира финикийн-къартӀаджан цивилизаци. Гергара къартӀаджан лоллин пачхьалкхо Ӏаткъам бора ливин бахархошна. Вайн эрал хьалхара IV бӀешарахь кхоллабелира ливин тайпанийн — мавретанхойн (хӀинцалера МагӀриб Мулуя эркан лахенашка кхаччалц) а, нумидихой (Мулуя эрк тӀийра къартӀаджан бахамашка кхаччалц) — баккхий берташ. Вайн эрал хьалхара III бӀешарахь пачхьалкхаш кхолла хьолаш кхолладелира (хьажа Нумиди а, Мавретани а).

КъартӀадж Румо хӀаллакйинчул тӀаьхьа, цуьнан махках хилира руман провинци Африка. Вайн эрал 46 шо хьалха Малхбален Нумидех йира руман провинци Керла Африка, ткъа в.э. хьалхара 27 шарахь ший а провинци вовшахтуьйхира, урхаллехь бара проконсулаш. Мавретанин паччахьаш Руман куьйга кӀела бахара, ткъа 42 шарахь мохк бийкъира шина провинцин: Тингитанан Мавретани а, Цезаран Мавретани а.

БилгалдахаршНисъе

  1. 2013 World Population Data Sheet. Population Reference Bureau (2013). Теллина 2019 шеран 1 майхь.
  2. How many countries in Africa? How hard can the question be?
  3. Африка // Ангола — Барзас. — М. : Советская энциклопедия, 1970. — С. 435—451. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 2).
  4. Africa African Africanus Africus — Word Roots Medical Etymology
  5. Nile Genesis: An Introduction to the Opus of Gerald Massey Архиван копи 30 январехь 2010 дуьйна Wayback Machine тӀехь, глава III
  6. 1 2 Jacobs, Louis L. (1997). «African Dinosaurs.» Encyclopedia of Dinosaurs. Edited by Phillip J. Currie and Kevin Padian. Academic Press. pp. 2-4.
  7. Apollo 11 (ca. 25,500-23,500 B.C.) and Wonderwerk (ca. 8000 B.C.) Cave Stones

ЛитератураНисъе

ХьажоргашНисъе