Италин-туркойн тӀом — Версийн башхалла

19 байт дӀаяьккхина ,  2 бутт хьалха
Нисдарах лаьцна яздина дац
{{ТӀом
|конфликт = Италин-туркойн тӀом
|дакъа = [[Африка колонешка екъар]]<br>[[ӀусмананХункар-мохк импери йохарбохар]]
|сурт = Zeplin orta.jpg
|куьг = Италин дирижаблаш бумбанаш кхуьйсу туркойн позицешна Ливин махкахь
|хийцамаш =
|мостагӀ1 = {{Байракх а, мохк а|Итали паччахьалла|1861}}
|мостагӀ2 = {{Байракх а, мохк а|Ӏусманан империХункар-мохк}}
|мостагӀ3 =
|мостагӀ4 =
|бӀаьчча1 = [[Файл:Royal Standard of Italy (1880-1946).svg|border|25px]] [[Виктор Эммануил III]] <br> {{Байракх|Итали|1861}} [[Канева, Карло|Канева Карло]]
|бӀаьчча2 = [[Файл:Imperial standard of the Ottoman Sultan.svg|border|25px]] [[Мехьмед V]] <br> {{Байракх|Ӏусманан империХункар-мохк}} [[ИсмаӀил Энвер|ИсмаӀил Энвер-паша]]
|бӀаьчча3 =
|бӀаьчча4 =
{{Африка колонешка екъар}}
{{Италин-туркойн тӀом}}
'''Италин-туркойн тӀом''', я '''Туркойн-италин тӀом''', кхин а бевза Италехь '''«Ливин тӀом»''' ({{lang-it|Guerra di Libia}}) аьлла, ткъа Туркойчохь '''«Триполин тӀом»''' ({{lang-tr|Trablusgarp Savaşı}}) аьлла — 1911 шеран 29 сентябрера 1912 шеран 18 октябрь кхаччалц (386 де) хилла [[Италин паччахьалла (1861—1946)|Италин паччахьаллин]] а, [[Ӏусманан империХункар-мохк|Хункар-мехкан]]н а юкъара тӀом. Италис схьабаьккхина Ӏусманан империн областаш [[Триполитани]] а, [[Киренаика]] а (хӀинцалера [[Ливи]]н мохк), ткъа кхин а грекийн мотт буьйцу архипелаг [[Додеканес]] (цунна юкъахь [[Родос (гӀайре)|Родос гӀайре]] а).
 
И тӀом шен масштабашца [[Дуьненан хьалхара тӀом|Дуьненан хьалхарчу тӀемца]] буста мегар дацахь а, иза хилира цунна тӀе некъ баьккхинарг, хӀунда аьлча цуо национализм айира балканан пачхьалкхашкахь. ТӀамо гайтира туркойн эскаран ледарлонаш, Ӏусманан империнХункар-мехкан хала хьал гуш, [[Балканан барт]]ан декъашхой [[Балканан тӀемаш|тӀелетира цунна]], Италин дуьхьала долу тӀемаш чекхдовлале. Италин-туркойн тӀамехь дуьххьала лелийра тӀеман-техникан прогрессан керла кхиамаш: [[радио]], [[авиаци]], [[Бронеавтомобиль|бронеавтомобилаш]].
 
== Италин-туркойн тӀеман статистика ==
|align=left|'''[[Итали]]'''||35 131 800||100 000||1100{{ref|}}||4250||332||1948
|-
|align=left|'''[[Ӏусманан империХункар-мохк]]'''||22 500 000||28 000{{ref|}}||4500||5370||1500||4000
|-
|align=left|'''БЕРРИШ'''||'''57 631 800'''||'''128 000'''||'''5600'''||'''9620'''||'''1832'''||'''5948'''
Итали, [[Рисорджименто|керла кхоьллина пачхьалкх]], кхин колонин пачхьалкхаш санна лохуш яра сурсаташ дохка меттиг, шен [[Италин колонеш|колонин латташ]] шордан гӀертара. Италихой буьйлабеллера Ливин чубаха дипломатин кечам XIX бӀешеран чеккхенгахь дуьйна, ткъа тӀеман — XX бӀешо долалуш дуьйна. Италин юкъараллин ойлана Ливи гойтура шортта пайден маьӀданаш долу а, дика Ӏаламан хьал долу а, кхин тӀе берриш 4 эзар туркойн салтийчо бен ларбеш боцу мохк санна. Италин пресса оцу хенахь гӀертара италихой тешо, Ливин бахархой зуламе дог-ойла йолуш хиларх туркошна, италихой безаш а, царна италихой шайн туркойн Ӏазапах хьалхабохурш гар. Кхин а царна моьттура Ливи чубахар «суьйрана пхьогӀане валар» санна хир ду».
 
Италис Ливех дерг дӀахьедира [[Берлинан конгресс (1878)|Берлинан Конгрессал]] тӀаьхьа, цигахь Франци а, [[Йоккха Британи]] реза хилира [[Тунис]]ан а, [[Кипр Британин империн юкъахь|Кипран]] (ший а мохк оцу хенахь [[Малхбузан хаттар|гӀеллучу Ӏусманан империнХункар-мехкан]] юкъахь бара) оккупацин хӀораммо а. Италин дипломаташа хаийтича шайн правительство дуьхьала хила магар, французаша жоп делира, Триполи дӀаелла Италин Ӏаткъаман сфере. 1900 шарахь Италис реза йира [[КхоалгӀа французийн республика|Франци]] [[Франко-италин барт (1900)|бартца]] Триполи а, Киренаика а дӀалацийта. Французийн пресса шуьйра иэцаро кӀезиг гӀо ца дира Францин дика хуьлийта позици латто. 1909 шарахь [[Оьрсийн-италин барт (1909)|Раккониджин бартаца]] Италис реза йира [[Российн импери|Росси]] а. Италин политикаш чот йора, [[Германин импери|Германи]] а, [[Австро-Мажарчоь]] а иштта Ӏийр ю дуьхьало ца еш, юхкура ю юкъаметтигаш шеш гӀодеш йолчу Туркойчоьнан.
 
== Дипломати тӀом боьдучу хенахь ==
1911 шеран аьхке хуьлуш италин правительство чекхбаьккхира тӀеман кечам. Италин премьер-министр [[Джолитти, Джованни|Джолитти Джованни]] европера правительствийн Ливи чудагӀа магарх йолу дог-ойлана талла волавелира. Европан пачхьалкхийн кортошкара оьшу жоп кхаьчна, италин правительство кховдийра [[Цхьаьнакхетар а, прогресс а|«ӀусмананХункаран цхьаьнакхетар а, прогресс а юкъараллин»]] [[ультиматум]], цуьнца Туркойчоьне 48 сахьтехь шайн эскарш Ливера арадаха бахара. [[Къуона туркой]]н правительство австрийн юкъараллийца хаийтира тӀом ца беш Ливи дӀаяла кийча хилар, амма махкахь формалан ӀусмананХункар-мехкан урхалла юьтуш. Итали реза а ца хилла, тӀом кхайкхийра Туркойчоьнан 1911 шеран 29 сентябрехь.
 
{{цитатан юьхьиг}}