Дош — меттан хӀоттаман коьрта барам бу. Дешан хӀоттам лоьхучу хьокъехь кхолладелла морфологи цӀе йолу Ӏилма.

Грамматикин маьӀнаца дешнаш шина кепара хуьлу:

  • къамелан лааме дешнаш — цӀердош а, билгалдош а, хандош а, куцдош а.
    • тайпанаш — терахьдешнаш а, цӀерметдешнаш а, айдардешнаш а
  • къамелан гӀоьнан дешнаш- дешнаш вовшахтоха леладо — хуттург а, дакъалг а и дӀ.кх.

Меттан дерриге а дешнех лексика олу. Меттан дешнаш (лексика) Ӏамочу меттан Ӏилманан декъах лексикологи олу. Лексикологин дакъош ду:

  1. семасиологи (семантика)
  2. фразеологи
  3. диалектологи
  4. лексикографи
  5. этимологи

Дешнийн тайпанаш а, церан маьӀнаш аНисйе

Дешнийн тайпанаш, церан маьӀнаш Ӏамочу лексикологин декъах семасиологи (я семантика) олу. Дешнаш шайн маьӀнашца а, билгалонашца а, башхаллашца а тайп-тайпана хуьлу. Цу агӀонашкахьара дешнийн хӀара тайпанаш къаьста: омонимаш, синонимаш, антонимаш, идиомаш, табу, эвфемизмаш, неологизмаш, историзмаш, диалектизмаш, терминаш, профессионализмаш.

ОмонимашНисйе

0монимаш, дӀаалар а, яздар а цхьатерра а долуш, тайп-тайпана маьӀна долу дешнаш ду.

Масала: цӀе (хӀуманан)-цӀе (латош ерг), мӀара(пӀелган)-мӀара(чӀерий лоьцург).

Нохчийн меттан омонимаш кхоллаяларан некъаш тайп-тайпана ду. Цхьайолу омонимаш кхоллаялар цхьана а кепара вовшашца доьзна дац. Иштта ю хӀокху тайпана омонимаш: са (серло) — са (хӀуманан са).

Кхечу маттара тӀеэцна дешнаш шайн фонетикин а, морфологин а хӀоттамца нохчийн маттахь долчу дашца цхьаьна нисдаларо а кхуллу омонимаш. Масала: дин(говр)-дин(Ӏаьрбийн маттара тӀеэцна).

Тайп-тайпанчу меттанашкара нохчийн матте даьхкинчу тайп-тайпана маьӀна долчу дешнийн алар цхьаьна нисдаларо а кхуллу нохчийн омонимаш. Масала: дуга(даар-туркойн маттара)-дуга(ворданан гӀирс-оьрсийн маттара).

Шайн схьадаларца (этимологица) вовшех доьзна а долуш, амма шайн маьӀна хӀинца вовшашна гена даьллачу дешнех кхоллаелла хила а тарло омонимаш. Масала: неӀ(цӀийнан неӀ)-неӀ(хьайбанан неӀ), кеп(хорма)-кеп(куралла).

Шайн кхоллаяларе хьаьжжина, хила тарло лексикин омонимаш а, грамматикин омонимаш а.

Лексически омонимашНисйе

Лексикан омонимаш гуттар цхьаьна къамелан декъера долчу дешнех лаьтташ хуьлу(цхьацца болчу Ӏилманчаша юьззина йолу омонимаш а олу царах). Масала: амал (таро) — амал(стеган), лаг(дегӀан меже)-лаг-стоьман).

Лесксикан омонимаш чу догӀу дешнаш муьлххачу а грамматикан формехь делахь а, церан алар цхьанатайпанара хуьлу. Масала:

хьайба(бежана)-хьайба(стом). Цу шина дешан дожарийн форманаш а(хьайбанан, хьайбанна, хьайбано, хьайбане, хьайбанца, хьайбанах, хьайбанал), дуккхаллин терахьан форманаш а цхьатерра ю.

Грамматикан омонимашНисйе

Цхьанатайпанара алар цхьацца йолчу грамматикан форманашкахь бен нис ца луш омонимаш а ю нохчийн маттахь. Шайн цхьанатайпанара алар грамматикан бахьанашца доьзна йолчу омонимех грамматикан омонимаш я омоформаш олу. Масала: майра (цӀердош) майра (билгалдош), харцо (цӀердош) харцо (хандош), хаза (хандош) хаза (билгалдош), бекъа (цӀердош) бекъа (билгалдош), деха (билгалдош) деха (хандош).

Дукхахьолахь грамматикан омонимаш чу догӀу дешнаш тайп-тайпанчу къамелан декъера ду. Грамматикан омонимаш чу догӀучу дешнийн цхьанатайпанара алар цхьана-шина я кхаа формехь бен нислуш дац. Масала: кхаба (цӀердош) -кхаба (хандош).

Шайн юьхьаьнцарчу формера, цу шина дашах цхьаъ дӀа а даьккхина, хийцича, царах омонимаш ца хуьлу, хӀунда аьлча алар цхьанатайпанара хир дац церан. Масала: кхабано (кхаба бохучу цӀердешан дийриг дожар) кхеби (кхаба бохучу хандешан хӀинц яхана хан).

Грамматикан омонимаш цхьана къамелан декъа чу догӀучу дешнех лаьтташ хила а тарло: Масала: ваха (цхьанхьа) — ваха (маларх), дахьа (ца кхера) — дахьа (цхьа хӀума).

Амма церан а цхьанатайпанара алар цхьана-шина формехь бен нислур дац. Дуста: ваха (карара хан-воьду)-ваха (карара хан-веха), дахьа (карара хан-даьхьа)-дахьа (карара хан-хьо).

Цхьаболчу Ӏилманчаша юьззина йоцу омонимаш а олу грамматикан омонимех.

Фонетикан омонимаш (омофонаш)Нисйе

Лексикан а, грамматикан а омонимех къасто езаш ю фонетикан омонимаш. Фонетикан омонимех омофонаш а олу. Тайп-тайпана маьӀна а, яздар а долуш, амма ларехь цхьаьна нислуш долчу дешнех хуьлу фонетически омонимаш.

Тайп-тайпана фонетикан башхаллаш бахьана долуш нисло омофонийн цхьатерра алар. Масала: догӀа (цӀердош)-догӀу (хандешан карара хан). Оцу дешнийн чаккхенашкахь долу мукъа аьзнаш шеконан хилар бахьана долуш‚ хьалхарчу шина дешан алар а цхьаьна догӀу, шолгӀачу шина дешан алар а цхьаьна догӀу (оха-оха, догӀа-догӀа).

Классашка декъарНисйе

Шайн маьӀне хьаьжжинаНисйе

  • къамелан лааме дакъош;
  • къамелан гӀоьнан дакъош;

Къамелан дакъошНисйе

Дешнаш тайп-тайпана къамелан дакъошка екъало, масала: цӀердош а, билгалдош а, хандош а и дӀ.кх.

Шайн схьадаларцаНисйе

  • бакъ дешнаш (ширачу маттахь лелина дешнаш)
  • тӀеэцна дешнаш (кхечу мехкийн меттанашкара тӀеэцна дешнаш)

Пайда эцаран aгӀoнцаНисйе

  • массара леладеш долу дешнаш
  • шира дешнаш:
    • историзмаш- цхьацца хӀума дӀаяларца дош дицло
    • архаизмаш (шира дешан метта керла дош юкъадолу)
  • неологизмаш (керла юкъадевла дешнаш)
  • терминаш- леррина (говзаллин) дешнаш
  • арго а, жаргон а, слэнг а (цхьана социалан я корматаллин тобанан мотт)
  • халкъ-нехан дош
  • боьха дешнаш