Хадаханэ, Мария Андреевна

Хадаханэ Мария Андреевна (йина 1933 шеран 6 июнехь Иркутскан областера Бохан эвлахь) — прозаик, гочдархо, литератураӀаморхо, емалхо, филологин Ӏилманийн кандидат. ССРС журналистийн бертан декъашхо (1962), ССРС яздархойн бертан декъашхо (1968), Ерригсоюзан театран юкъараллин декъашхо. Тувинийн АССР хьакъдолу оьздангаллин белхало (1967), Российн Федерацин хьакъдолу оьздангаллин белхало (2006).

Хадаханэ Мария Андреевна
Йина терахь 1933 шеран 6 июнь({{padleft:1933|4|0}}-{{padleft:6|2|0}}-{{padleft:6|2|0}}) (87 шо)
Йина меттиг Бохан Иркутскан область
ГӀуллакхан тайпа: Яздархо
Жанр: прозаик, гочдархо, литератураӀаморхо
Произведенин мотт: оьрсийн, тувинийн
СовгӀаташ:

Заслуженный работник культуры Российской Федерации.Нагрудный знак.jpg

«М. А. Шолохов вина 100 шо кхачарна» иэсан мидал, Кызылан Сийлахь гражданин, Тувинийн АССР хьакъдолу оьздангаллин белхало

БиографиНисъе

Хадаханэ Мария Андреевна йина 1933 шеран 6 июнехь Иркутскан областера Бохан эвлахь. Дешна Кызылан № 1, 3 йолчу ишколашкахь, 1955 шарахь чекхъяьккхира Иркутскан пачхьалкхан университетан историн-филологин факультет[1]. 1955—1968 шерашкахь болхбира Тувинийн меттан а, литературан а Ӏилманан-талламан институтан Ӏилманан белхало, хьехархо, Кызылан пачхьалкхан хьехархойн институтан оьрсийн литературан кафедран куьйгалхо. 1966 шарахь ССРС ӀА А. М. Горькийн цӀарах Дуьненан литературан институтехь яздира «Тувинийн проза хӀоттар» цӀе йолу кандидатан диссертаци[2].

КхолламаллаНисъе

Арахийцира монографеш «Тувинийн проза» (1968), «Литературан Тува» (1986), «Тувинийн оьздангаллин очеркаш» (2008). Соавтор йолуш язбина болх «Тыва совет литератураның допчу төөгүзү» («Тувинийн советийн литературан йоцца истори», 1975).

ХӀиттийна жайнаш: «Тувинийн халкъан туьйранаш» (1958), «Малх болчура тарх» (1961), «Тувинийн кицанаш» (1966), «А. Пальмбах — яздархо а, адам а» (1967), «Тувинийн халкъан туьйранаш» (1967), «Тувинийн туьйранаш» (1970), «Тувинийн театран адамаш» (1971), «Чоннуң чечени — Халкъан хьекъал» (1976), «Тувинийн халкъан туьйранаш» (1984), «Тувинийн туьйранаш» (2000), «Адаман дуьхьа» (2005), «Циркан артист» (2006).

М. Хадаханэс язйина, зорба тоьхна иттаннаш Ӏилманан а, литературан-емаллин яззамаш, оьрсийн матте гочбина тувинийн яздархойн О. Саган-оолан, С. Сюрюн-оолан, М. Олчей-оолан, Н. Ооржакан, М. Кожелдеян, Б. Ондаран, кхечеран а кхолламаш.

Арахецна «Дахаран эрк» повесть (2003).

Шен белхашкахь М. Хадаханэс, яздархойн кхолламаллин анализ еш, доху тувинийн проза кхиоран некъаш. Тувинийн литератураӀаморан хьостехь йолуш, жигара дакъалецира тувинийн исбаьхьаллин литературан историн а, коьрта баланийн а хеттаршна жоьпаш лоьхуш[2]. Цуо кхоьллина цхьа могӀа библиографин хьажориг, язйина шуьйра а, персоналан а яззамаш тувинийн яздархойх: «Советийн дукха къаьмнийн литературан истори», «Йоцца литературан энциклопеди», «Йоккха литературан энциклопеди». Декъашхо хилла ерригсоюзан, регионан, дуьненаюкъара Ӏилманийн конференцийн. Делегат хилла III а, VIII а РСФСР яздархойн гуламийн. Цуьнан тувинийн оьздангаллех болу яззамаш зорба тоьхна «Театран дахар», «Литературан Еврази», «Советийн зуда», «Российн яздархо», «Сибрехан цӀерш» муьран арахецаршкахь.

М. А. Хадаханэн цхьацца белхаш гочбина алтайн, якутийн, хакасийн, монголийн, тувинийн меттанашка[3].

ССРС журналистийн бертан] (1962), ССРС яздархойн бертан (1968), Ерригсоюзан театран юкъараллин декъашхо.

СовгӀаташ а, сийлахь цӀераш аНисъе

Коьрта публикацешНисъе

  • Тувинийн проза. — Кызыл: Тув. кн. изд-во, 1968. — 130 с.
  • Литературан Тува. — Кызыл: Тув. кн. изд-во, 1986. — 124 с.
  • Дахаран эрк: повесть. — Кызыл: Тув. кн. изд-во, 2003. — 280 с.
  • Тувинийн оьздангаллин очеркаш. — Кызыл: Тув. кн. изд-во, 2008. — 66 с.

БилгалдахаршНисъе

  1. Тува литературная. Вып.2 : биобиблиогр. справочник / НБ им. А. С. Пушкина Респ. Тыва; авт.-сост.: М. А. Хадаханэ, Л. М. Чадамба, Е. М. Ак-кыс, Г. М. Комбу — Кызыл, 2008. — 73 с.
  2. 1 2 Комбу С. С. Хадаханэ Мария Андреевна / С. С. Комбу // Тувинская литература : словарь / С. С. Комбу; под ред.: Д. А. Монгуша, М. Л. Трифоновой. — Новосибирск: 2012. — С.4.
  3. Кызылчанка Мария Хадаханэ » Tuva.Asia

ХьажоргашНисъе