Ӏаьрбийн-жуьгтийн дов

Ӏаьрбийн-жуьгтийн дов (Ӏаьрбойн маттахь الصراع العربي الإسرائيلي ; жуьгтийн маттахь הסכסוך הישראלי-ערבי)- цхьана агӀор Ӏаьрбойн пачхьалкхашан а, иштта Израилан кӀелара палестинан мехкийн бахархоша гӀодеш йолу радикалан кепе йирзинчу тобанашан а, вукха агӀор сионистийн гуламан а, цул тӀахьа Израилан а юккъахь хилла тӀом бу. Израиль пачхьалкх 1948-чу шарахь бен кхоьллина яцахь а, бӀе шо дара девнан историн. XIX-чу бӀешеран чаккхенгахь кхоьллира политикин сионистийн болам, цу хенахь дуьйна жуьгтий шай пачхьалкх кхолла Ӏалашо йолуш бара.

Arab Israeli Conflict 5.png

Дуьненан хьалхарчу тӀамехь эшам хилла йолу Османан импери йохарца, жуьгтий-сионисташан а, Палестинера Ӏаьрбийн махкойн а юккъахь дов кӀаргделар. ХӀунда аьлча, шии тоба мандатан Палестинан латта дӀалаца лаам болуш яра.

20-чу оьмаран 2-чу декъехь дов доладелчхьана геополитикин проблеман тӀекхийтира динан а, оьздангаллин а, къаьмнийн а гамо.

1948-чу шарахь лулара Ӏаьрбийн мехкаш керла кхоьллиначу жуьгтийн пачхьалкхан тӀом кхайкхийначул тӀаьхьа, къийсам Палестинан дозанал арабелира.  Цу хенахь дуьйна и дов литтира Израилан а, регионехь кхинйолу Ӏаьрбийн пачхьалкхийн а юккъахь.

Валид Халиди. "Before their Diaspora". Institute for Palestine Studies. 1984 шо.

1979-чу шарахь Мисарца а, 1994-чу шарахь Иорданица а машаран чӀагӀамашан куьг яздинчул тӀаьхьа Израилца мостагӀалла лелош йолу пачхьалкхаш лахйелира.

Ӏаьрбийн-жуьгтийн тӀом бийцарехь билгалдоккху Палестинан-израилан дов. И къийсам кхоллабелла Палестинехь бехачу Ӏаьрбойн а, жуьгтишан а мехкан хьашташ дуьхь-дуьхьалкхетарца.

Кхузаманахь и дов ду регионехь лаьттачу политикин гӀоьртинахиларан бахьан а, герзашца вовшахтасадаларан хьост а.

ХабарНисйе

Британин мандатан мурНисйе

  • 1920,1929,1933-гӀа шераш- мандатан Палестинехь гӀиттарш а, жуьгтий хӀаллакбар
  • 1936—1939 шераш- Ӏаьрбийн гӀаттам
  • 1941 шо- Фархуд я Багдадан бохам (дукха жуьгтийн бахархой байар)
  • 1945—1947 шераш- масийтта жуьгтий бохор (Триполи а, КъахӀира а, Хьалаб а, Манама (Бахрейн) а, Ӏаден а)
  • 1947 шо- Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламо Палестина шина декъе −Ӏаьрбойн а, жуьгтийн а пачхьалкхе- екъаран план тӀелацар.
 
1967 шо

Израиль Пачхьалкх кхоьллинчул тӀаьхьа (1948 шо)Нисйе

  • 1948 шо- Лаамаллин тӀом
  • 1948-1970-гӀа шераш- Ӏаьрбийн пачхьалкхашкера жуьгтий арабовлар а, Израиле адам тӀетаттадалар а
  • 1945—1955 шераш- Мисаран а, Иорданин а, Шеман а кӀеларчу мехкашкахь беш болу «партизанан тӀом» къобалбар
  • 1956 шо- Суэцин кризис
  • 1967 шо- ялх дийнан тӀом
  • 1967—1970 шераш- МостагӀан гӀора дойуш тӀом
  • 1973 шо- Къемат-дийнан тӀом
  • 1979 шо- Кэмп-Дэвидан барт а, Мисаран-израилан машаре чӀагӀам.
  • 1982- Ливанан тӀом
  • 1994 шо- Израилан-иорданан машаре чӀагӀам
  • 2000 шо- Къилберачу Ливанер эскарш арада̃хар
  • 2006 шо- ШолгӀа Ливанан тӀом