Чан — органиках я минералах евлла кегийра чӀогӀа дакъолгаш ю. Чан ю жима, диаметр микронан дакъош тӀиера максимум — 0,1 мм кхаччалца йолу дакъолгаш. Цул даккхийра дакъолгаш гӀамарш юкъара лору, церан барам 0,1 - 5 мм хуьлу.

2001 шеран 11 сентябрехь йохийначу ДЙЭЦ бӀаьвнаш тӀиера чан йиллина гӀишло

ХӀусаман чанНисъе

ХӀусаман чена юкъахь яха ховша таро хуьлу хӀусаман ченан веччалгаш, уьш ю сапротрофаш. Адаман герга елахь а, ша сапрофит кхераме яц — цуо юург ца талхайо, уьнан лазарш а ца даржадо, кхечу садолчу хӀуманаш санна, масала, дехкий, мукхадехкий, мозий, чхьаьвригаш. Иштта веччалгаш паразитийн зирхӀ дӀаса а ца хьо (чхьавригаш а, зингаташ а санна). Амма хӀусаман ченан веччалгийн дахаран сурсаташ уггар доккха бахьна ду аллергин а, астман а лазараш хиларан.

Чорда къевлинчу квартирехь шина кӀирнаха охьахуу 12 эзар гергга ченан дакъолгаш 1 квадратан сантиметр цӀенкъан а, ирх лаьттачу мебелан а. Оцу ченалахь ду 35 % минералан дакъолгаш, 12 % текстилан а, кехатан а хьасанаш, 19 % цӀуокан пелагаш, 7 % зезаган дургалш, 3 % кӀурзан а, кӀуран а дакъолгаш. Йисина 24 % билгалъяьлла йоцу, космосан чан[1] ю. Компьютеран модель ечу хенахь Аризонан университетан Ӏилманчашна карийра, талам бечу меттигашкахь ченан дукхаха долу дакъа адаман хӀусам чукхочу хӀавааца, боьхачу мачех а, духарах а ца йолу[2].

Ченаш лелхарНисъе

Ченан (ченахӀаваийн эдарш — аэрозолаш) чухоаман эккхар ду химин кхолларийн кхерамех цхьаъ, хуьлу доза долчу шортенехь (гӀишлойн чоьнаш чохь, тайп-тайпанчу гӀирсаш чохь, ломах яьхначу шахташкахь). Ченан лелхарш хила тарло дамадаккхарехь, ялтийн элеваторашкахь (деман чан) иза басарех, саьнгалх, шекарх, кхечу чанкепарчу дуучу сурсатех кхетча, кхин а пластмассаш, молханийн препараташ, дагор охьу чархаш тӀехь (кӀоран чан), текстиль дарехь.[3][4]

Атмосферан чанНисъе

СхьаяларНисъе

Мохо чан ойу латтах, ораматаш аракхуссу дургал, тӀаплаьмнаш аракхуссу чим иштта кхин дӀа а.

Чено климатан бе ӀаткъамНисъе

Атмосферера ченан барамо боккха Ӏаткъамбо климатан. Ченан дакъолгаш дӀахӀуду мелхан радиацин дакъа, ткъа кхин а конденсацин хӀоьънаш дакъалоцу мархаш кхуллуш[5].

Чан оьздангаллехьНисъе

  • Laboratoria Art&Science Space 2012 шеран апрелера июль кхаччалц хилира чан темана лерина Ӏилманан-исбаьхьаллин гайтарш, цигахь довзийтира ScienceART[6] доьзна белхаш.
  • Иранехь яьржина ю Ӏаьрбийн цӀе Абутураб — ченан да.

Хьажа ишттаНисъе

Викидошам чохь бу яззам «чан»

БилгалдахаршНисъе

  1. Илонова В. А., «Откуда родом пыль?», М.: «Санитарное просвещение», 1996 г.
  2. Ученые смоделировали ... домашнюю пыль (оьр.). iScience.ru. iScience.ru (12 ноября 2009). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 24 августехь. Теллина 2011 шеран 6 мартехь.
  3. Предупреждение и локализация взрывов газа и пыли в угольных шахтах
  4. Процесс взрыва пыли
  5. Анна Говорова. Атмосферная пыль Земли удвоилась (оьр.). Новостной проект Infox.ru. ООО «Инфокс-Интерактив» (16 января 2011). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 24 августехь. Теллина 2011 шеран 21 февралехь.
  6. LABORAрTORIA — LAB EXPO