Ельцин, Борис Николаевич

Е́льцин Бори́с Никола́евич (1931 шеран 1 февраль(19310201), ССРС, РСФСР, Уралан область, Буткин кӀошт, Бутка эвлахь — 2007 шеран 23 апрель, Российн Москохахь) — советийн а, российн а партин, пачхьалкхан, политикин гӀуллакххо. Российн хьалхара президент (1991—1999)[lower-alpha 2]; 1991 шеран ноябрехь — 1992 шеран июнехь цхьаьна хенахь коьртехь хилира «хийцамхойн правительствон»[1][2]. 1992 шеран мартера май кхаччалц Российн Федерацин Дуьхьалонан министран декхарш кхочуш дира.

Ельцин Борис Николаевич
оьрс. Борис Николаевич Ельцин
Ельцин Борис Николаевич
РСФСР/Российн Федерацин Президент
1991 шеран 10 июль — 1999 шеран 31 декабрь
Хьалха хилларг дарж коьллина;
иза ша РСФСР Лакхара Кхеташонан председатель
Когаметтаниг Черномырдин Виктор (операции ечу хенахь хенан декхарш кхочушдийриг, 1996 ш. 5—6 ноябрь)
Путин Владимир
Российн Федерацин правительствон куьйгалхо Российн Федерацин президент а волуш
1991 шеран 6 ноябрь — 1992 шеран 15 июнь
Хьалха хилларг Силаев Иван
Когаметтаниг Гайдар Егор (д.кх.)
Черномырдин Виктор
ЛПД пачхьалкхийн куьйгалхойн кхеташонан председатель
1994 шеран 1 январь — 1999 шеран 31 декабрь
Хьалха хилларг дарж дӀадаьккхина
Когаметтаниг Путин Владимир
Российн Федерацин Дуьхьалонан министран
декхарш кхочушдийриг
16 март — 1992 шеран 18 май
Хьалха хилларг Кобец Константин
Когаметтаниг Грачёв Павел
РСФСР Лакхарчу Кхеташонан председатель[lower-alpha 1]
1990 шеран 29 май — 1991 шеран 10 июль
Хьалха хилларг Грибачёв Николай
Когаметтаниг Хасбулатов Руслан
ССКП ЦК секретарь
1985 шеран 1 июль — 1986 шеран 18 февраль
ССКП Москохан гӀалин комитетан Хьалхара секретарь
1985 шеран 24 декабрь — 1987 шеран 11 ноябрь
Хьалха хилларг Гришин Виктор
Когаметтаниг Зайков Лев
ССКП Свердловскан обкоман хьалхара секретарь
1976 шеран 2 ноябрь — 1985 шеран 18 апрель
Хьалха хилларг Рябов Яков
Когаметтаниг Петров Юрий
Дин Керста динан килс[d], керста[d]
Вина терахь 1931 шеран 1 февраль({{padleft:1931|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:1|2|0}})
Вина меттиг ССРС, РСФСР, Уралан область, Буткин кӀошт, Бутка,
Кхелхина терахь 2007 шеран 23 апрель({{padleft:2007|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:23|2|0}}) (76 шо)
Кхелхина меттиг Москох, Росси
ДӀавоьллина Новодевичьи кешнаш
Да Ельцин Николай Игнатьевич
Нана Старыгина Клавдия Васильевна
Зуда Ельцина (Гирина) Наина Иосифовна (л. 1956)
Бераш
Парти ССКП (1961—1990)
партехь вац (1990—2007)
Дешар Уралан политехникин С. М. Кировн цӀарах институт
Динлелор православи
Автограф Yeltsin signature.svg
СовгӀаташ
Orden for Service I.png
Ленинан Орден Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орден Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орден Орден «Сийлаллин Билгало»
RUS Medal In Commemoration of the 1000th Anniversary of Kazan ribbon.svg Юбилейная медаль «За доблестный труд (За воинскую доблесть). В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина» SU Medal Thirty Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg SU Medal 60 Years of the Armed Forces of the USSR ribbon.svg
Order of Prince Yaroslav the Wise 1st 2nd and 3rd Class of Ukraine.png AltynKiran 1.png Кхаа Седан орденан Йоккха жӀар
Сийлахь легионан орденан Йоккхачу жӀаран кавалер Италин Респуликан гӀуллакхаш дарна орденан асанца йолу йоккха жӀаран кавалер Дикачу Сатийсаман орденан башха класс (КъАР)
Витисан ЖӀаран орденан Йоккхачу жӀаран кавалер Sausio 13-osios atminimo medalis1.gif
Order of the Star of Bethlehem 2000 (Palestine) - ribbon bar.png Къудс-ГӀаларчу Ӏийсан Сийлахь Кошан орденан зӀен кавалер
Order francysk skaryna rib.png PMR Order For Personal Courage ribbon.svg
Дешин Олимпийн орден
Свердловскан областан сийлахь гражданин Дмитрий Донскойн 1 тӀегӀанан орден Золотая медаль на красной ленте.png
Пачхьалкх ССРСFlag of the Soviet Union.svg ССРСРоссиFlag of Russia.svg Росси
ЦӀе полковник[d]
Латар
Commons-logo.svg Борис Николаевич Ельцин Викилармехь

ССРС Лакхара Советан Союзан Кхеташонан 10-гӀа а, 11-га а кхайкхаман (1979—1989) депутат; ССРС Лакхара Советан Президиуман (1984—1988) декъахо. ССРС Халкъан депутат а, ССРС Лакхара Кхеташонан Къаьмнийн Кхеташонан (1989—1990) декъахо. РСФСР Халкъан депутат а, РСФСР Лакхара Кхеташонан председатель (1990—1991).

ССКП декъахо (1961—1990), ССКП ЦК декъахо (1981—1990); партехь даржашкахь хилла: Свердловскан ССКП обкоман хьалхара секретарь (1976—1985), ССКП ЦК секретарь (1985—1986), ССКП Москохан гӀалин комитетан хьалхара секретарь (1985—1987).

Историн юкъавахана хьалхара дерриг халкъо хаьржина Российн куьйгалхо санна, Российн радикалан юкъараллин-политикин а, экономикин а хӀоттаман реформатор санна. Ельцинан урхаллин мур билгалабелира 1991 шарахь Августан путчца а, Советийн Союз йохарца а, 1992 шарахь механ либерализацица а, приватизацица а, РФКПн дуьхьалонца а, 1993 а, 1999 а шерашкахь импичмент ян гӀортарца а, Лакхара Кхеташо эккхорца а, 1993 шеран Конституци тӀеэцарца а, Хьалхара нохчийн тӀемца (1994—1996) а, ШолгӀа нохчийн тӀом болабаларца а, ткъа кхин а 1998 шеран дефолтца а.

Жималла а, къуоналла аНисъе

Вина 1931 шеран 1 февралехь Уралан областан Бутка эвлахь (хӀинца Свердловскан областан Талицин кӀошт) байталбаьхначу ахархойн доьзалехь. Иштта яздина ша Ельцина мемуарашкахь. Ельцин вина юьрт хилар къуьйсу луларчу Басмановски эвлано.[3] Хьалхара президентан биографо Минаев Бориса ма-яздарра, ЕльцингӀар баха а баьхнера Басманово эвлахь, «амма шина эвлан больница лаьттара нисса Буткехь», цигахь дуьнен тӀевелира Ельцин Борис[4]. ТӀаьхьа Ельцина дагалоьцура:

…ЕльцингӀеран доьзало, чекисташ Казане тептар тӀехь ма-яздарра, сельсоветера пхи гектар латта эццера лело. «Революцел хьалха ден бахам кулакхийнчух бара, цуьнан хин хьер а, хӀаваан хьер а, ялтаорург а яра, шен бацош ялхой бара, 12 гектар гергга ялташ дара, ша цӀевнаш боьхку ялтахьокхург а, пхи говр а, биъ етт а…» Яра, яра, яра… Цунна бехке а вара — дукха болх барна, дукха шенан тӀелацарна. Ткъа советийн Ӏедалан везара эсала, гуш воцу, хьалха ца лелхарг. Онда, хьекъале, къегина нах цунна ца безара, ловза а ца бора. Ткъе итталгӀачу шарахь доьзал «арабаьккхира». Деденгара гражданийн бакъонаш дӀаехира. Цунна шенан тӀейиллира юьртбахаман налог. Доцца аьлча, лаг тӀе цамза таӀийра, иза царна дика а хаьара. Деда «къайлавелира»…[5]
 
Ельцин Борис (аьрру агӀорхьара шолгӀа) бераллера доттагӀашца

Ельцин Борисан деда — Ельцин Игнатий Екимович (1875—1936) — хьалдолу ахархо, кулак, 1930 шарахь араваьккхина хьажийра Надеждинске), Уралан областе.[6] Денана — Ельцина Анна Дмитриевна (1887—1941).[7]

Ельцин Борисан нана — Ельцина Клавдия Васильевна (ден фамили Старыгина, 1908—1993[8]), ахархойх, тегархо[9][10].

 
ГӀезалойн АССР ОГПУ юьззина бакъонаш йолу векалан 1934 шеран 23 майн гуламан № 12 йолу протокол тӀера йоза, юьйцу тоба (цунна юкъахь Николай а, Андриян а ЕльцингӀар)

Ельцин Борисан да — Ельцин Николай Игнатьевич (1906 шеран 27 июнь1977 шеран 30 май), гӀишлошъярхо.[11] 1934 шеран 28 апрелехь Николай шен вешица Андрианца а, кхин веа белхалочуьнца лецира, уьш бехке бира «гуттаренна а белхалошна юкъахь советашна дуьхьала агитаци ярна, шайн Ӏалашо хӀоттийна белхалойн чкъор дохо, долчу бакъонан низаман нах реза ца хилийтархьама. Даарца а, духарца а йолу халонаш дуьхьала етташ, кестта тӀом бера бу, Советийн Ӏедал духур ду бохуш эладиташ даржох, гӀиртира гӀуо дог-ойла кхолла. Агитаци лелира займашна дуьхьала, жигара дуьхьала бара австрин белхалошна гӀодарна.» 1934 шеран 23 майхь ГӀезалойн АССР ОГПУ ПП кхаамма РСФСР ЗК 10 пунктан 58-гӀа яззамца (советашна дуьхьала пропаганда а, агитаци а) суд йина НБЛ 3 шо хан туьйхира. 1934 шеран 28 майхь шен вешица этапе вахийтира ЧГӀХК Дмитлаге, цигахь кхел чекхъяьккхира Москох-Ийдал татол доккхуш, болх бира юкъара а, гӀодаран а белхаш беш Талдоман кӀоштахь.[7]

Николай Игнатьевич чувоьллина волуш, ЕльцингӀеран доьзал — цуьнан зуда Клавдия Васильевна а, кӀант Борис а, арадаьккхира барак чуьра, уьш чубитира цуьнца чохь волчу Казанерачу лоьран Петров Василий Петровичан зудчо Петрова Елизавета Ивановнас. К. В. Ельцинин прописка йира № 32 йолчу цӀа чохь ЯлхолгӀа Союзан урамехь (1956 шарахь цӀа дехьадаьккхира Карагандин ураме, 1999 шарахь цигахь хилира Б. Н. Ельцинан зуда Н. И. Ельцина).[12][13][14][15][16][17]

1936 шеран 29 сентябрехь Н. И. Ельцин дика леларна хенал хьалха мукъаваьккхира чувоьллинчура, 1936 шеран октябрь болалуш юхавирзира Казане, оццу цӀа чу охьахиира.[7] Кхуззахь 1937 шарахь Николайн а, Клавдиян а ЕльцингӀеран хилира шолгӀа кӀант — Михаил, цуьнан жӀаран нана хилира Василийн а, Елизаветин а ПетровгӀеран йоӀ Нина.[12][14]

1937 шарахь ЕльцингӀар юхабаьхкира Урале, цигахь Н. И. Ельцина пхьеран болх бира Березникехь химкомбинат йеш, ткъа масех шо даьлча хилира заводан гӀишлошъяран декъан хьаькам[9][18].

Ельцинан бералла дӀаяхара Перман областера Березники гӀалахь, циггахь чекхъяьккхира ишкол (хӀинца № 1 йолу А. С. Пушкинан цӀарах йолу ишкол). Ельцинан официалан биографица[9] а, МХГӀ хаамашца а, дика доьшура, классан староста вара, амма гӀуо лелара, летара берех[10]. Ткъа Ю. Борисёнокан а, В. Эрлихманан а яззамехь чӀагдо, Ельцин «билгала ца велира дика мах хадорца»[19]. ВорхӀ класс чекхъяьккхинчул тӀаьхьа Ельцин дуьхьала велира берашна етташ, шен цӀахь болх бойтуш хьийзочу классан куьйгалхочун. Иза бахьнехь дӀаваьккхира ишколера «берхан билетаца», амма, партин гӀалин комитете вахана, деша таро йира кхечу ишколехь[5][9].

 
1934—1937 шерашкахь Б. Н. Ельцин чохь Ӏийна Казанера Карагандин урамера цӀа

Ельцинан аьрру куьйган ши пӀелг бацара, пӀелган юьхьиг яцара[5]. Ельцина дийцарехь, уьш дехира, граната елла гӀертачу хенахь иза иккхина[5]. И верси шеконе юьллу Кара-Мурза Сергейс[20] а, Мухин Юрийс а. ПӀелгаш ца хиларна Ельцин эскарехь а ца хилла[5].

1955 шеран 8 апрелехь шен куьйга язйинчу автобиографица, 1949 шарахь дӀахӀоьттира Уралан политехникин С. М. Кировн цӀарах институтан гӀишлошъяран факультете[21], 1955 шарахь чекхъяккина иза «инженер-гӀишлошъярхо» квалификацица «Промышленностан а, гражданийн а гӀишлошъяр» говзаллица. Автобиографехь Ельцина хоуьйту, ша 1952 шарахь «цомгуш хилла шо юкъара далийтар»[21]. "Исповедь на заданную тему" (Хаттам, еллачу теманна) чохь Ельцина яздо, шен дипломан белхан тема «Телевизионан бӀов» яра бохуш. Боккъала а йолу Ельцина дипломан тема лерина яра кӀоран шахтин чура болх бина гӀирсаш арабоху чамин зӀе ярах лаьцна, историкан Тимоти Колтона дийцарехь, цхьан а «доккха хӀума дац иза»[22].

Студентийн шерашкахь дика ловзура волейболах, гӀалин гулйина командин юкъахь ловзура, ССРС спортан говзанча хилира. 1952 шарахь вара РСФСР хьалхеяккхаран зонин къийсамашкахь дакъа лоцу Молотовн областан зударийн волейболан командин тренер (командо яьккхира 6-гӀа меттиг)[23].

Профессионалан а, партин а гӀуллакхНисъе

1955 шарахь институт чекъяьккхича хьажийра «Уралтяжтрубстрой» тресте, цигахь цхьаьна шарахь масех говзалла караерзийра, цул тӀаьхьа тайп-тайпана гӀишлошъяран объекташкахь болх бира пхьар, декъан хьаькам. 1957 шарахь хилира трестан гишлошъяран урхаллин прораб[9]. 1961 шарахь Компарте велира. 1963 шарахь хӀоттийра Свердловскан цӀеношдаран комбинатан коьрта инженер. 1966 шарахь дуьйна — Свердловскан ЦӀДК директор.

1963 шарахь Свердловск гӀалан Кировн кӀоштан партин кхолламан XXIV конференцехь массо а реза волуш хаьржира ССКП гӀалин конференце векал. XXV кӀоштан конференцехь хаьржира ССКП Кировн кӀоштан кӀошкоман декъахо а, Свердловскан областан конференце ССКП векал а.

ФильмографиНисъе

Кинохь гайтарНисъе

Документалан фильмашНисъе

  • «Царь Борис» (Паччахь Борис) (Йоккха Британи, ВВС, 1997).
  • «Президент Всея Руси» (Ерриг Русан Президент) (Росси, НТВ, 1999—2000).
  • «Б. Н.» (Росси, ВГТРК, 2006).
  • «Борис Ельцин. Прощание с эпохой» (Ельцин Борис. Муьрца Ӏа дика яр) (Росси).
  • «Борис Ельцин. Жизнь и судьба» (Ельцин Борис. Дахар а, кхоллам) (Росси, ВГТРК, 2011).
  • «Борис Ельцин. Первый» (Ельцин Борис. Хьалхара) (Росси, Хьалхара канал, 2011).
  • «Борис Ельцин. Отступать нельзя» (Ельцин Борис. Юхавала мегар дац) (Росси, Хьалхара канал, 2016).

БилгалдахаршНисъе

Билгалдахарш
  1. Оцу даржехь вара парламентан спикер санна а, иштта РСФСР лакхарчу даржера белхало санна а. Берриш хьалхара а, тӀаьхьара а РСФСР Лакхарчу Кхеташонан председателаш парламентан спикерш бен бацара.
  2. 1993 шеран 22 сентябрехь, президент Ельцинан а, законашкхолларан Ӏедалан а (Лакхара Кхеташо а, Халкъийн депутатийн гулам) ира дуьхьало лаьтташ, Ельцина шен омарца дӀасахецар кхайкхийна, Лакхарчу Кхеташоно, цунна дуьхьала сацам тӀеийцира президентан бакъонаш совцорах. Цхьана хенан президентан декхарш кхочушдан хӀоттийра вице-президент Руцкой Александр. Правительствос а, ницкъаллин ведомстваш а гӀо лаьцна Ельцин Борис, дуьхьалавелира Ӏедал дӀа ца луш. Ӏедалан меженашна юкъахь лаьттина шина кӀиранан дуьхьало чекхъелира герзашца Ӏоттабаларца, Москохан юккъехь шортта цӀий Ӏанорца, парламент хӀаллак ярца.
ТӀетовжар
  1. Указ Президента РСФСР «Об организации работы Правительства РСФСР в условиях экономической реформы». № 172 - Документ - Архив Егора Гайдара - база данных документов(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). gaidar-arc.ru. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2016 шеран 4 ноябрехь. Теллина 2019 шеран 8 декабрехь.
  2. УКАЗ Президента РФ от 15.06.1992 № 633 «ОБ ИСПОЛНЯЮЩЕМ ОБЯЗАННОСТИ ПРЕДСЕДАТЕЛЯ ПРАВИТЕЛЬСТВА РОССИЙН ФЕДЕРАЦИН»(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2016 шеран 4 мартехь. Теллина 2015 шеран 25 августехь.
  3. Татьяна Воробьёва На Урале сгорел дом, где жил Ельцин (2018, 2 февраль). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2018 шеран 2 февралехь. Теллина 2018 шеран 25 сентябрехь.
  4. Б. Минаев Ельцин. — М.: Молодая гвардия, 2010. — С. 17, 62. — (ЖЗЛ).
  5. 1 2 3 4 5 Б. Н. Ельцин. Исповедь на заданную тему. — М.: Советско-британская творческая ассоциация «Огонёк» — «Вариант», 1990.
  6. Мікалай Аляксандравіч Зяньковіч, Николай Зенькович Самые секретные родственники. — ОЛМА Медиа Групп, 2005. — 516 с. — ISBN 978-5-94850-408-7
  7. 1 2 3 vvr2a Ельцин Николай Игнатьевич (1906-1977) (оьр.). Москва-Волга (6 майхь 2017). Теллина 2019 шеран 8 декабрехь.
  8. Московские могилы. Ельцина К.В.. moscow-tombs.ru. Теллина 2019 шеран 8 декабрехь.
  9. 1 2 3 4 5 Б. Минаев Ельцин. — М.: Молодая гвардия, 2010. — (ЖЗЛ).
  10. 1 2 Ельцин, Борис (оьр.). Lenta.ru. Теллина 2019 шеран 8 декабрехь.
  11. Ельцин Николай Игнатьевич (оьр.). Бессмертный барак. Теллина 2019 шеран 8 декабрехь.
  12. 1 2 Кем был отец Бориса Ельцына(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2017 шеран 24 февралехь. Теллина 2017 шеран 24 февралехь.
  13. Ельцин подарил квартиру семье, укрывавшей "врагов народа" (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Lenta.ru (27 октябрехь 1999). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2017 шеран 24 февралехь. Теллина 2019 шеран 8 декабрехь.
  14. 1 2 Кузнецов Г., Игнатьева И. Подаренную Ельциными квартиру Суховым придётся подождать // Вечерняя Казань. — 1999. — № 139 (1 сентября). — С. 1.
  15. Исмагилов Н. Квартира от Ельцина // Время и деньги (г. Казань). — 1999. — № 163 (1 сентября). — С. 1.
  16. Куму Ельцина "Царский подарок" довёл до слёз. old.flb.ru. Теллина 2019 шеран 8 декабрехь.
  17. «Ельцины в Казани» (оьр.). Казанские истории. Теллина 2019 шеран 8 декабрехь.
  18. Владимир Максимович Михайлюк Не один пуд соли. Березники в судьбе России / Т. К. Бекетова, зам. главы администрации г. Березники. — М 69. — Пермь: "Пушка", 1997. — С. 193. — 368 с.
  19. Гарантия Конституции // Кто есть кто
  20. Тарло, и дийцар кхето деза аллегори санна. Тамашена хӀумнаш дукха ду цигахь: гӀурулехь вверг килсан гуо баккхале, хала ду чалтар хадо, ткъа гранаташ цӀетухучаьрца цхьаьна ца латтайо, карахь иккхинчу гранато шип Ӏелг баьккхина ца Ӏа, кхин цхьацца хӀума а йоккху.
  21. 1 2 Фотокопия собственноручно заполненной 8 апреля 1955 года автобиографии Ельцина опубликована на ненумерованой вклейке перед страницей 65: Ельцин Б. Н. Исповедь на заданную тему. — М.: Синдбад, 2015.
  22. Колтон Т. Ельцин. — М.: КоЛибри, Азбука-Аттикус, 2013. — С. 84.
  23. Загадка фотографии Бориса Ельцина (оьр.). Курган и курганцы (6 июнехь 2018). Теллина 2019 шеран 8 декабрехь.
  24. Двойник Ельцина выразил соболезнования

ЛитератураНисъе

ХьажоргашНисъе