Коьрта меню схьаелла

Са́мцхе-Джавахе́ти (гуьрж. სამცხე-ჯავახეთი) — Гуьржийчоьнан мохк (мхаре), мохк бу пачхьалкхан къилба декъехь, дозанаш ду Эрмалойчоьца а, Туркойчоьца а.

Мохк (АД 1-гӀа тегӀа)
Самцхе-Джавахети
სამცხე-ჯავახეთი
Gorskii 04432u.jpg
Пачхьалкх Гуьржийчоь
Административан центр Ахалцихе
Губернатор Бесик Амиранашвили
Коьрта меттанаш гуьржийн; иштта баьржина бу эрмалойн
Бахархой (2018) 155 903[1]
Къаьмнийн хӀоттам Эрмалой (50,5 %), гуьржий (48,3 %), оьрсий (0,4 %), грекаш (0,3 %), хӀирий (0,2 %)[2]
Динан хӀоттам 2014 шарахь: православниш (45,2 %), эрмалойн АЦ (40,0 %), католикаш (9,4 %), бусулбанаш (3,8 %)[3]
Латта 6413 км²
Самцхе-Джавахети картехь
Код ISO 3166-2 GE-SJ
Официалан сайт
Commons-logo.svg Самцхе-Джавахети Викилармехь

Коьрта историн сийлахь меттиг ю хьехарш йолу килсаш Вардзиа (йиллина Тамарас[4]. Махкахь ю курорт Боржоми дерригдуьненахь гӀарадаьлла долу дарбане хишца.

Регионехула ю Баку — Тбилиси — Джейхан нефтьузург а, Къилбакавказан газъюьгург а.

Административан екъаяларНисъе

Махкахь ю ялх муниципалитет (2006 шо кхаччалц кӀошт). 2016 тӀера 2018 шш. къаччалц Ахалцихе гӀалина муниципалитет статус елира (мехкан муьтӀахь йолу гӀала яра).

Муниципалитет майда,
км²
бахархой
ларар
2002[5],
стаг
бахархой
ларар
2014[6],
стаг
бахархой
ларар
2018[1],
стаг
центр
Адигенин муниципалитет 800 20 752 16 462 16 305 Адигени гӀкэ
Аспиндзин муниципалитет 825 13 010 10 372 10 531 Аспиндза гӀкэ
Ахалкалакин муниципалитет 1235 60 975 45 070 42 949 Ахалкалаки гӀ.
Ахалцихин муниципалитет[7] 1010 46 134 38 895 39 375 Ахалцихе гӀ.
Боржомин муниципалитет 1189 32 422 25 214 25 240 Боржоми гӀ.
Ниноцминдан муниципалитет 1353 34 305 24 491 21 503 Ниноцминда гӀ.
мохк, берриге 6413 207 598 160 504 155 903 Ахалцихе гӀ.

Административан центр — Ахалцихе.

Махкахь ю 5 гӀала, 6 гӀалин кепара эвла, 268 эвла.

ГӀаланаш: Ахалцихе (17 903 стаг, ларар 2014 шо), Боржоми (10 546 стаг), Ахалкалаки (8295 стаг), Ниноцминда (5144 стаг), Вале (3646 стаг);

ГӀалин кепара эвланаш: Аспиндза (2379 стаг, ларар 2014 шо), Бакуриани (1879 стаг), Ахалдаба (1586 стаг), Абастумани (937 стаг), Цагвери (799 стаг), Адигени (783 стаг), Бакурианин Андезит (352 стаг).

БахархойНисъе

Мехкан къаьмнийн хӀоттам
(2014 шарахь
[2][8]

стаг %
берриге 160 504 100,00 %
Эрмалой 81 089 50,52 %
Гуьржий 77 498 48,28 %
Оьрсий 712 0,44 %
Грекаш 420 0,26 %
ХӀирий 393 0,24 %
Украинаш 142 0,09 %
Азербайджанаш 89 0,06 %
Жуьгтий 16 0,01 %
Абхазаш 11 0,01 %
кхиберш 134 0,08 %

2018 шеран 1 январехь ларарца махкахь 155 903 бахархой бу[1], 2014 шеран 1 январехь — 213 700 бахархой, 2009 шеран 1 январехь — 208 100 бахархой[9].

2014 шарахь ларарца махкахь 160 504 бахархой бара[6], 2002 шарахь ларарца — 207 598 бахархой[6].

Самцхе-Джавахети мохк тайп-тайпнара къаьмнаш долуш бу. 2002 шарахь ларарца махкахь бара 207 598 бахархой царах 54,6 % эрмалой (113 347 стаг), 43,4 % — гуьржий (89 995 стаг), 1,1 % — оьрсий (2230 стаг), 0,4 % — хӀирий (822 стаг), 0,4 % — грекаш (740 стаг)[5].

Гуьржий (месхетинхой) Адигенин муниципалитетехь бу дукхахкарш (95,7 % я 19 860 стаг 3,4 % эрмалойн дуьхьала), Боржомин муниципалитетехь (84,2 % я 27 301 стаг 9,6 % эрмалойн, 2,2 % хӀирийн, 1,8 % оьрсийн, 1,7 % грекийн дуьхьала), Аспиндзин муниципалитетехь (82,0 % я 10 671 стаг 17,5 % эрмалойн дуьхьала), Ахалцихин муниципалитетехь (61,7 % стаг 28 473 стаг 36,6 % эрмалойн (16 879 стаг дуьхьала)[10].

Эрмалой Ниноцминдин муниципалитетехь бу дукхахберш (95,8 % я 32 857 стаг. 2,7 % оьрсийн а, 1,4 % гуьржийн а дуьхьала), цул совнах Ахалкалакин муниципалитетехь (94,3 % я 57 516 стаг 5,3 % гуьржийн дуьхьала).

Месхетехь бехаш хила болу туркой-месхетинхой (туркой-Ӏосманаш) 1944 шарахь Гуьржийчура арабаьхира; хӀинца йолу ханна цера тӀаьхьенаш еха хилачу ССРСн тайп-тайпанара пачхьалкхашкахь а, АЦШ-ехь а. ХӀинцалерачу регионехь бусулбанаш кӀезига бу; бахархой лараро уьш «гуьржашна» юкъатуха.

  • Мехкан бахархой Юккъера оьмар хьалхарчу а, Лакхарчу а муьрехь.

Оцу хенахь Джавахка ахкахь бехаш бара эрмалой. Иза бакъ хилар тешалладо эрмалойн, а гуьржийн а, иштта Ӏаьрбийн а хӀосташа. XI бӀешеран Леонти Мровели цӀе йолучу тептархочуна хаамашца, Джавахка бахархоша эрмалойн мотт бара буьйцуш[11].

  • Мехкан бахархой XVIXVIII бӀешо

XVIXVIII бӀешерашкахь хилачу туркойн налогийн реестраш боху, Джавахка махкахь а, цуьна гонахьарчу кӀошташкара а нах бехачу меттигашкахь дукхахберш бара эрмалой. Вахушти Багратиони а, мхитаристийн конгрегацин декъашхочун Гукаса Инчичянан а кхиболу а гӀуржийн авторийн тептаршкахь а карадо иза[12]. Кхузахь туркойн Ӏедал дӀахӀотиначул тӀехьа Джавахка махкан къаьмнийн хӀоттам хийцабала болабелира. Джавахка махкан керста бахархой, маддара аьлча эрмалой, кӀизига хилира, бусулба къаьмнаш совдала доладелира, кхуза баха ховшира лазаш а, чергазий а бара. XVIII бӀешеран чакхехь дукху эрмалой Джавахк махкара арабаьллира, кхидолу дакъа хӀалак дира. Туркойн Ӏедало Джавахк махкахь кхоьллира Ахалцихин пашалык, иза тӀехьо Ӏосманан империн къилбаседа-малхбалехьара дозанийн коьрта форпост хила дӀахӀоьтира[13].

  • Махкан бахархой 1829-1831 шш.

Оьрсийн-туркойн тӀом болабалале, 1820-гӀа шераш долалуш, Джавахкехь дехаш дара 2534 доьзал, царах[14]: эрмалой - 1716 доьзал (67,7%) бусулбанаш - 639 доьзал (25,2%) гуьржий - 179 доьзал (7%) Оьрсийн-туркойн тӀом чекхбелчул тӀехьа Самцхе-Джавахети бехаш болу бусулбашна (оцу юкъахь бара гуьржий а) аьллира Ӏосманан импери дехьа довла аьлла[15]. Цера метта Ӏедала гӀоьнца 1829-1831 шш. Самцхе-Джавахети Туркойчура сихьабаьллира эзаршкахь эрмалой. Адрианополин машаран бертан сацамца, шайна баха пачхьалкх харжа 18 бутт беллира. Оцу муьрехь бусулба бахархойн аьтту бара бусулба йолу Туркойчу дӀакхалха, ткъа эрмалойн - керста Росси[16]. Керла администрацино 1830 шарахь цига баха ховшира Эрзерумера 35 эзар эрмало.

  • Махкан бахархой ХХ бӀешеран юьхьехь.

1914 шарахь, Дуьххьара дуьнен тӀом болабалале, Джавахкехь бехаш бара 98159 стаг, царах:

Самцхе-Джавахетии а, цуьна муниципалитетийн а къаьмнийн хӀоттам (2002)[5]

муниципалитет[17] всего эрмалой % гуьрж-
ий
% оьр-
сий
% хӀир-
ий
% гре-
ки
% ук-
раин-
аш
% азер-
байд-
жанаш
% абха-
заш
% кхи %
Адигенин 20 752 698 3,36 % 19 860 95,70 % 101 0,49 % 28 0,13 % 7 0,03 % 20 0,10 % 17 0,08 % 13 0,06 % 8 0,04 %
Аспиндзин 13 010 2273 17,47 % 10 671 82,02 % 34 0,26 % 9 0,07 % 8 0,06 % 5 0,04 % 0 0,00 % 4 0,03 % 6 0,05 %
Ахалкалакин 60 975 57 516 94,33 % 3214 5,27 % 157 0,26 % 10 0,02 % 51 0,08 % 14 0,02 % 3 0,00 % 3 0,00 % 7 0,01 %
Ахалцихин 46 134 16 879 36,59 % 28 473 61,72 % 410 0,89 % 52 0,11 % 129 0,28 % 42 0,09 % 13 0,03 % 12 0,03 % 124 0,27 %
Боржомин 32 422 3124 9,64 % 27 301 84,21 % 585 1,80 % 719 2,22 % 540 1,67 % 75 0,23 % 24 0,07 % 10 0,03 % 44 0,13 %
Ниноцминдин 34 305 32 857 95,78 % 476 1,39 % 943 2,75 % 4 0,01 % 5 0,01 % 6 0,02 % 2 0,01 % 0 0,00 % 12 0,03 %
край, всего 207 598 113 347 54,60 % 89 995 43,35 % 2230 1,07 % 822 0,40 % 740 0,36 % 162 0,08 % 59 0,03 % 42 0,02 % 201 0,10 %

Мехкан динан хӀоттам: Эрмалойн Апостолийн килс (42,3 %), Гуьржийн православин килс (40,9 %), Эрмалойн Католикийн килс (13,2 %), Ислам (2,8 %).[3]

БилгалдахаршНисъе

  1. 1 2 3 Численность населения краёв и муниципалитетов Грузии на начало года в 1994—2018 гг. (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Национальная статистическая служба Грузии. Архив йина хьалхара хьостан чура 2018 шеран 23 июлехь. Теллина 29 октября 2018.
  2. 1 2 Национальный состав по краям Грузии (Total population by regions and ethnicity) (ингалс.). Национальная статистическая служба Грузии. Теллина 2016 шеран 28 апрелехь.
  3. 1 2 Конфессиональный состав Грузии по переписи 2014 года(ингалс.)
  4. Вардзия
  5. 1 2 3 Этнический состав Грузии по переписи 2002 года(ингалс.)
  6. 1 2 3 Итоги переписи населения Грузии 2014 года (2014 General Population Census Main Results General Information) (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Национальная статистическая служба Грузии. Архив йина хьалхара хьостан чура 2016 шеран 8 августехь. Теллина 2016 шеран 28 апрелехь.
  7. включая город Ахалцихе
  8. Национальный состав населения Грузии, его регионов и населённых пунктов по переписи населения 2014 года
  9. Оценка населения Грузии на 2004—2014 гг. по муниципалитетам по данным Департамента статистики Грузии (ингалс.). Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 22 июлехь.
  10. Этнический состав Грузии по переписи 2002 года (ингалс.). Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 7 апрелехь.
  11. Леонти Мровели «Картлис Цховреба» («Житие Грузии»). — XI век.(ТӀе цакхочу хьажорг)
  12. Мелконян А. Джавахк в XIX веке и первой четверти XX века. (на арм. языке). — Ереван: Институт истории Национальной академии наук, 2003. — С. 88. — 215 с.
  13. История Турции (на английском)
  14. http://javaxk.narod.ru/history.html
  15. Джавахети
  16. Этнические чистки и депортации в Грузии и на Северном Кавказе
  17. 2006 шарахь дуьйна Гуьржийчоьнан массо кӀошташ муниципалитеташ аьлла хийцина