Коьрта меню схьаелла

Гуьржийчоь[9] (гуьрж. საქართველო [sɑkʰɑrtʰvɛlɔ], Сакартве́ло) — Чоьхьара Кавказан малхбуза декъехь Ӏаьржа хӀордан малхбален бердашца лаьтта пачхьалкх[10][11][12][13], юкъайоьду Хьалхара Азин а, Гергара Малхбален а[* 6]; хьовсу цуьнга цкъаццӀа Европан а, Азин а дозанер мехке санна[* 7], наггахь — таханлера Европан дакъа санна[26].

Гуьржийчоь
საქართველო
Байракх ХӀост
Байракх ХӀост
Девиз: «Ницкъ марталлехь бу
гуьрж. ძალა ერთობაშია»
Пачхьалкхан Шатлакхан Илли Гуьржийчоьнан
Georgia (orthographic projection with inset).svg
Официалан мотт гуьржийн[* 1]
Коьрта гӀала Тиблиси,
Яккхий гӀаланаш Тиблиси, Кутаиси, Батуми, Рустави, Зугдиди, Гори, Поти, Сухуми[* 2], Цхинвали[* 3]
Урхаллин тайпа парламентан республика[1]
Президент
Премьер-министр
Парламентан спикер
Саломе Зурабишвили
Георгий Гахария
Арчил Талаквадзе
Латта 121-гӀа дуьненахь
 • Дерриг 69 700 км²[* 4][2][3] км²
Бахархой
 • Мах хадор (2018) 3 729 600[4][* 5] адам.
 • Ларар (2014) 3 713 804[5][* 5] адам.
 • ХӀораннан а сина 9172[6][* 5] долл.
ДЧС (мах)
 • Дерриг (2014) 15,829 млрд.[6] долл.
АДКМ|ИЧР (2018) 0,780[7] (лакхара; 74-гӀа меттиг)
Ахча Лари (GEL, код 981)
Интернет-домен .ge
Код ISO GE
Код МОК GEO
Телефонан код +995
Сахьтан асаш +4
Автомобилийн некъаш аьтту[d][8]
Road Map of Georgia.svg

Официалан 2014 шеран бахархой багарбаран жамӀашца Гуьржийчохь веха 3 713 804 стаг[5][* 5] (2018 шо долалуш мах хадорца — 3 729 600 стаг[4][* 5]), мохк — 69 700 км²[* 8]. Дуьненахь 131-гӀа меттигехь ю бахархойн барамца, 119-гӀа майданца.

Коьрта шахьар — Тиблиси. Пачхьалкхан мотт — гуьржийн.

Гуьржийчоь — урхаллин ийна кепара унитаран пачхьалкх. 2018 шеран 16 декабрехь Гуьржийчоьнан президентан дарж дӀалаьцна Саломе Зурабишвилис, премьер-министр 2019 шеран 8 сентябрехь дуьйна Георгий Гахария ву.

Конституцица Гуьржийчоьнан юкъайогӀу 2 автономин республика, 9 мохк, цаьрца нисйина коьрта шахьар а.

Гуьржийчоьн малхбузехьа Ӏаьржа хӀордан хиш ду; малхбалехьа а, къилбаседехьа а Российца доза ду, къилбехьа Эрмалойчоьнца а, Туркойчоьнца а, къилба-малхбалехьа Азербайджанца. Абхазин а, Цхинвалин регионан а мехкаш де-факто урхалла деш дац гуьржийн правительство, цуо, ОБСЕ Парламентан ассамблейс, АЦШс, Европан комиссис[27][* 9][29] мах хадабо Российс оккупаци йина Гуьржийчоьнан дакъа санна. Российс, Никарагуас, Наурус, Венесуэлас[30][31], Шемас[32][33] къобал дина уьш, Республика Абхази а, Республика Къилба ХӀирийчоь/Алани а пачхьалкхаш Гуьржийчоьнах маьрша хилар.

Этимологи

 
Венецин гӀараваьллачу картографан Фра Маурон картин тӀехь «Горгани».

Гуьржийчоьнан эндоним («საქართველო, Сакартвело» — «картвелийн мохк») хьалайоьду Картли (гуьрж. ქართლი) цӀере — Гуьржийчоьнан историн-географин областех коьртачех цхьаъ а, картвелийн паччахьаллин ага а[34]. Гуьржийчоьнан цӀе ингалсан маттахь — «Georgia», схьагарехь, схьайолу сий. Георгих, иза хӀокху мехкашкахь лераме хиларна[35], ткъа кхин а доьзна ду, Сийлахь Георгий Гуьржийчоьнан доладийриг лору дера — юккъера бӀешерашкахь Гуьржийчоьнан махкахь 365 килса яра Сийлахь Георгийн цӀарах. Оьрсийн а, кхин цхьа могӀа меттанашкахь хӀоьттина «Грузия» цӀе, схьаяьллачух тера ду «Гурджан», я «Гурзан» Ӏаьрбийн-гӀажарийн хьосташкара. И цӀераш схьевлла лору Ӏаьбийн-гӀажарийн гурдж (Гурджистан — «берзалойн мохк»), хьаладоьду гӀажарийн деше горг «борз», уьйр ю ширагӀажарийн Вркан[36] дашца. Гуьржийчоь эрмалойн маттахь — «Վրաստան» (Врастан), ширачу заманахь — «Վիրք» (Вирк), гочдича «Лакхара мохк» бохург ду.

Пачхьалкхан символаш

Байракх

Таханлера байракх тӀеэцна 2004 шеран 14 январехь башхачу «Байракхах законца»[37], цунна чохь, масала, байракха схема ло шеен пропорцешца. Йохаллин а, шораллин а барам — 3:2. ЖӀаран шоралла кӀадин шораллин 1/5 дакъа.

ХӀост

Гуьржийчоьнан хӀост мехкан пачхьалкхан символ ю. Таханлера хӀост тӀеэцна 2004 шеран 1 октябрехь. Иза цӀиечу бесан турс ду тӀехь Гуьржийчоьнан доладе бохучу Сийлахь Георгийн, говрахь, чӀуца саьрмак буьйш, детин куц долуш. Турсан тӀехула дешийн таж ю, и лаьцна ду дешийн ши лом. Турс бухахь аса ю девизца «Ницкъ марталлехь бу» аьлла. ХӀостан бух боьгӀна юккъерачу бӀешерийн гуьржийн паччахьан БагратионгӀеран (Багратиони) цӀийнан хӀостах.

Шатлакхан илли

Гуьржийчоьнан таханлера шатлакхан илли «Тависуплеба» тӀеэцна 2004 майхь[38], цуьнан музыка эцна Палиашвили Захарийн (1871—1933) шина оперера — «Даиси» («МаьркӀаже») а, «Абесалом а, Этери а», текстан автор — хӀокху заман гуьржийн поэт Маградзе Давид, цуо лелийна гуьржийн поэтийн-классикийн Церетели Акакийн, Пшавела Важийн, Орбелиани Григолан, Табидзе Галактионан байташна юкъара цитаташ.

Истори

Шира мур

Вайн эрал 1,8—1,6 млн шо хьалха хӀинцалерачу Гуьржийчоьнан махкахь даьхна Homo erectus georgicus[39][40][41] — еллачу Homo erectus кепан бухара кеп[42]; Homo erectus georgicus ца хилла хӀинцалерачу адамийн дайх.

Пачхьалкхаш кхоллаялар а, шира мур а

Вайн эрал XX—XVII бӀешераш дуьххьарлера гуьржийн пачхьалкхаш Диаоха, Колхида (Колха), Забаха кхоьллина хьалхара мур лору[42].

Вайн эрал 845 шо хьалха хуьлу Салманасар III-гӀа паччахь коьртехь а волуш ассирихой шозлагӀа тӀелета Диаохан паччахьна Асиан. Колха ан, Диаохан а цхьацца меттигаш Ассирин куьйгакӀела йоьда. Вайн эрал 810 - 763 шераш хьалхарчу муьрехь керла кхоьллинчу хурритийн пачхьалкхийн Урарту, Менуа, Аргишти паччахьаш къиза тӀемаш до Диаохаца а, Колхица а; вайн эрал 810 - 770 шераш хьалхарчу муьрехь Урартун паччахьо Утуфурсиса аннекси йо къилба областашна Диаохин а, Забахан а.

Вайн эрал 750 шо хьалха Колхо схьайоккху Диаоха, болабо беха тӀом хурритийн пачхьалкхаца Урартуца. Вайн эрал VII бӀешо хьалха киммерихой тӀелатар бахьнехь Колхида чӀогӀа гӀелло, Урарту а, Ассири а гуттаренна хӀаллакйо.

Вайн эрал VI бӀешо хьалха Ахеменидийн империно схьайоккху къилба Колхида, йолало грекийн колонизаци. Вайн эрал V бӀешо хьалха, хӀинцалерачу малхбуза Гуьржийчоьнан махкахь, кхоллало керла Колхидан пачхьалкх (Эгриси), иза лаьттира вайн эрал IV бӀешо хьалхара мур кхаччалц.[42].

Вайн эрал IV—III бӀешо хьалха хӀинцалерачу малхбален Гуьржийчоьнан махкахь кхоллало Иберийн паччахьалла (Картли) (иза лаьттина VI бӀешо кхаччалц)[42][* 10]. Вайн эрал 229 шо хьалха долало Иберийн некъийн паччахьийн урхалла, цара урхалла до вайн эрал 299 шо хьалхара вайн эран 580 шо кхаччалц.[42] Вайн эрал 65 шо хьалха руман баьчча Помпей эскарца тӀелетира Иберийн паччахьаллин[42].

Вайн эран I бӀешарахь, меттигерачу Ӏадаташца, сахьаба Андрей Первозваннис Гуьржийчоьнна чудохьу керсталла, кхуллу ГПК.

35 шарахь Картлин эскар тӀелета Эрмалойчоьнна; эрмалойн Ӏарш тӀе паччахь хиира Картли паччахьан Фарсманан ваша — Митридат[42]. 63 шарахь Колхида Руман империн юкъаяхара[42].

331 шарахь сийлахь Нинин белхашца керсталла Иверин пачхьалкхан дин кхайкхийра[42].

IV—VI бӀешерашкахь Колхида лаьттинчу махкахь чӀагӀло Лазийн паччахьалла; цуо шен куьйгакӀела балабо къилбаседа Колхидан адыгийн керла кхолламаш (Абазги, Апсили)[42]. 482—484 шерашкахь паччахь Вахтанг I Горгасал (безчу нахан юкъатоьхна волу) гӀотту СасанидгӀарна дуьхьала[42]{{ref+|Вахтанг I Хосроид (440—502 гергара шераш) — V бӀешеран шолгӀачу декъера Иберин/Иверин паччахь, гуьржийн пачхьалкхан бух билланчех цхьаъ. Митридат V-гӀачун кӀан ХосроидгӀеран (Хосровани) некъех ву. Цуьнан кунья «горгасал» хилла, иза гочдо гӀажарийн маттара «берзан корта» олий (цуьнан тӀеман куьйн кеп бахьнехь).

Билгалдахарш

  1. Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — Москва: АСТ, 2017. — С. 42. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4
  2. The World Factbook. Country profile: Georgia. (ингалс.). ЦРУ США (2012). Теллина 2012 шеран 6 сентябрехь.
  3. Jacques Leclerc Géorgie (Франц.). Университет Лаваля (29 sept. 2011). Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 14 октябрехь. Теллина 2012 шеран 6 сентябрехь.
  4. 1 2 ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса яц; тIетовжаран Нацстат2018 йоза яздина дац
  5. 1 2 ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса яц; тIетовжаран Перепись2014 йоза яздина дац
  6. 1 2 ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса яц; тIетовжаран ВВП йоза яздина дац
  7. Human Development Indices and Indicators (ингалс.). Программа развития ООН (2018). — Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН. Теллина 2018 шеран 14 сентябрехь.
  8. http://chartsbin.com/view/edr
  9. Хасаханов А. Гуьржийчу боьду некъ… (нохчийн). — Соьлжа-ГӀала: Даймохк газет, 2016. — 18 август (№ 93).
  10. Закавказье // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  11. Закавказье // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  12. Кеп:Книга:БЭС
  13. Закавказье // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  14. Британника
  15. ООН: географические регионы и страны мира
  16. ЦРУ: Ближний Восток - Грузия
  17. 1 2 National Geographic - Asia
  18. 1 2 National Geographic - Europe
  19. CIA — The World Factbook — Middle East
  20. Oxford Reference Online
  21. Merriam-Webster’s Collegiate Dictionary
  22. www.worldatlas.com worldatlas.com
  23. The European Union_ Other European countries
  24. BBC Europe: Georgia country profile (Georgia country profile)
  25. Русская Служба BBC. Грузия: краткая справка
  26. Европейский парламент, Резолюция Европейского Парламента 2014/2717(RSP), 17 июля 2014-го:
    …в соответствии со статьёй 49 Договора о Европейском Союзе Грузия, Молдавия и Украина — как и любые другие европейские государства — имеют европейскую перспективу и могут стать членами Союза при соблюдении принципов демократии…
  27. ОБСЕ не желает признавать новые реалии на Кавказе, считает МИД РФ
  28. Архивированная копия(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 13 октябрехь. Теллина 2014 шеран 5 сентябрехь. U.S.-Russia Relations: «Reset» Fact Sheet
  29. Председатель Европейской Комиссии призвал Грузию внести официальную заявку на вступление в ЕС
  30. Признание независимости Абхазии и Южной Осетии (оьр.). РИА Новости (20120826T0930+0400Z). Теллина 2019 шеран 28 июнехь.
  31. Также признали Абхазию и Южную Осетию независимыми Вануату и Тувалу, которые в 2014 году отозвали своё призвание.
  32. Сирия признала независимость Южной Осетии и Абхазии. ТАСС. Теллина 2019 шеран 28 июнехь.
  33. Сирия признала независимость Абхазии и Южной Осетии (оьр.). РИА Новости (20180529T1229+0300Z). Теллина 2019 шеран 28 июнехь.
  34. Мариам Лордкипанидзе, Георгий Отхмезури. «Осетины в Грузии»
      К тому же Шида Картли — один из центров грузинской государственности и культуры. Ещё в III веке до н.э., когда царь Картли Фарнаваз провел административную реформу и разделил государство на эриставства (саэриставо), регион стал эриставством, но не рядовым, а «главой всех эриставов»3. Такая же административная структура (с небольшими изменениями) засвидетельствована в период всего Средневековья, например во второй половине V века Шида Картли — глава «всех эриставов»...  

    КиберЛенинка: https://cyberleninka.ru/article/n/osetiny-v-gruzii

  35. Peradze, Gregory. «The Pilgrims' derivation of the name Georgia». Georgica, Autumn, 1937, nos. 4 & 5, 208—209
  36. Гурам Гумба. Значение терминов «Грузия» и «Сакартвело» в средневековых источниках
  37. О Государственном байракхе Грузии (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). matsne.gov.ge (14 январехь 2004). Архив йина хьалхара хьостан чура 2018 шеран 9 апрелехь. Теллина 2015 шеран 13 июнехь.
  38. საქართველოს სახელმწიფო ჰიმნის შესახებ - საკანონმდებლო მაცნე(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). matsne.gov.ge (2004, 21 май). Архив йина хьалхара хьостан чура 2019 шеран 28 июнехь. Теллина 2019 шеран 28 июнехь.
  39. Vekua A., Lordkipanidze D., Rightmire Ph., Agusti J., Ferring R., Maisuradze G., Mouskhelishvili A., Nioradze M., Ponce de Leon M. A new skull of early Homo from Dmanisi, Georgia (en) // Science. — 2002. — Vol. 297. — P. 85—89. — ISSN 0036-8075. — DOI:10.1126/science.1072953. — PMID 12098694.
  40. Lordkipanidze D., Jashashvili T., Vekua A., Ponce de Leon M. S., Zollikofer C. P. et al. Postcranial evidence from early Homo from Dmanisi, Georgia (en) // Nature. — 2007. — Vol. 449. — P. 305—310. — ISSN 0028-0836. — PMID 17882214.
  41. Lordkipanidze D., Vekua A., Ferring R., Rightmire G. P, Agusti J. et al. The earliest toothless hominin skull (en) // Nature. — 2005. — Vol. 434. — P. 717—718. — ISSN 0028-0836. — PMID 15815618.
  42. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 История Грузии— составитель Бахтадзе, Михаил Александрович
Комменташ
  1. Абхазийн меттан ю номиналан официалан статус Абхазийн АР махкахь, ткъа цунна Гуьржийчоь доладеш яц ССРС йоьхчахьа, факт ю Республика Абхазийчоь цхьаццамма къобал йина пачхьалкх хилар.
    Гуьржийчоьнан малхбузера Самегрело-Лакхара Сванети а, Рача-Лечхуми а, Лахара Сванети а мехкашкахь даьржина мегрелийн а, сванийн меттанаш, Гуьржийчоьно лору официалан гуьржийн меттан дакъош (диалекташ), амма юкъадоьду тайп-тайпанчу картвелийн меттанийн тобанашна
  2. ХӀара нах беха меттиг лаьтта Абхазехь. Гуьржийчоьнан конституцица, Абхази Гуьржийчоьнан дакъа ду автономин республикан даржехь. Фактаца Абхази ю цхьаццамма къобал йина пачхьалкх, цуьнан мохк доладеш бац Гуьржийчоьно.
  3. ХӀара нах беха меттиг лаьтта Къилба ХӀирийчохь. Гуьржийчоьнан конституцица, Къилба ХӀирийчоь Гуьржийчоьнан дакъа ду. Фактаца Къилба ХӀирийчоь ю цхьаццамма къобал йина пачхьалкх, цуьнан мохк доладеш бац Гуьржийчоьно.
  4. Цхьаццамма къобал йинчу пачхьалкхашца Абхазица (8600 км²) а, Къилба ХӀирийчоьнца (3900 км²) а цхьаьна; уьш йоцуш — 57 200 км².
  5. 1 2 3 4 5 Абхази а, Къилба ХӀирийчоь а йоцуш.
  6. Нагахь Британнико[14] къобалден Европан-Азин доза Кума-Манычан аган чухула даккхахь, Гуьржийчоь ерриг лаьтта Хьалхарчу Азехь. ВКЪКХс статистикан Ӏалашонна Гуьржийчоьнна классификаци йо «Малхбуза Ази» регионан дакъа санна[15]. Шен справочникехь ЦТУс Гуьржийчоь юкъайохуьйту Гергара Малхбален (Къилба-Малхбуза Азин), билгаладоккху Европе йоьдуш йолу Кавказан къилбаседехьара лаьттан аса, могийта Европан, Гергара Малхбален, я шине а[16]. ГӀарадаьлла Ӏилман-довзийтаран National Geographic журнало иштта Гуьржийчоь юкъатуху Азин мехкашна, къастайо Европе цхьа аса.[17][18]
  7. Дукхаха йолчу ингалс меттан хьосташ мохк юкъатуху Гергара Малхбален[17][18][19] я мехкан къилбаседа дакъа Малхбале Европан, йисинарг Хьалхарчу Азин[20][21][22][23]. BBC дуьйцу, Гуьржийчоь лаьтта «Европан а, Азин а дозанехь» бохуш, амма коьртехь яздина Гуьржийчоь Европехь[24] ю аьлла, цу тӀе BBC Оьрсийн ГӀуллакхо Гуьржийчоьнан классификаци йо Еврази категорин[25]
  8. Цунна юкъхахь цхьаццамма къобалйина пачхьалкхаш Абхази (8600 км²) а, Къилба ХӀирийчоь а (3900 км²); уьш йоцуш — 57 200 км²
  9. (ингалс.)
    Обаман Администрацин, хьалха санна, ойла чӀогӀа цхьаьна ца йогӀу Гуьржийчоьнан хьокъехь российн правительствоца. Тхо кхойкхуш ду Российга гуьржийн Абхази а, Къилба ХӀирийчоь а мехкийн оккупаци сацаяр, цуьнга терра болх беш ду российн правительствоца, регионера тӀеман эскалаци кхин тӀе сацорхьама. Тхох тешаш хилира цхьацца тешам чӀагӀбаран тӀекхетачу гӀуллакхийн, масала Лакхарчу ларсера доза дӀаделлар, шина махкана юкъара дуьхьала йолу чартеран рейсаш ян бакъо ялар, кхин дӀа а болх беш ду дар-дацарш сацадаран а, реакци яран а Механизмаш чӀагӀъеш, ьржийчоьн оккупаци йина шина регионе дуьненаюкъара тӀехьовсурш юхаберзош.
  10. «Са-Картвело» — «Картвелийн мохк» (гуьржийн мохк). «Картли» а, «картвели» а («Гуьржийчоьн» а, «гуьржийн» а шеш йоккху цӀе) терминаш дуьххьала хаало XI бӀешеран историкан Джуаншериани Джуаншеран «Вахтанг Горгасалан дахар» кхолламехь («Картлис цховреба» тептаран дакъа— ма-яздарра: «Гуьржийн дахар», «Картлин дахар»). Джуаншериани Джуаншеран «Картли» а, «картвели» а идентификаторш цхьацца меттигашкахь тӀеэца деза Малхбален Гуьржийчоьнан бахархойн цӀе санна, иштта меттиг ю Мровели Леонтийн кхолламехь (делахь а Джуаншеран кхолламехь и маьӀна хӀинца алсама ду).
Европан пачхьалкхаш
 Австри · Азербайджан¹ · Албани · Андорра · Белорусси · Бельги · Болгари · Босни а, Герцеговина а · Ватикан · Йоккха Британи · Мажарчоь · Германи · Греци · Гуьржийчоь¹ · Дани · Ирланди · Исланди · Испани · Итали · Кхазакхстан² · Латви · Литва · Лихтенштейн · Люксембург · Македони · Мальта · Молдави · Монако · Нидерландаш · Норвеги · Польша · Португали · Росси² · Румыни · Сан-Марино · Серби · Словаки · Словени · Туркойчоь² · Украина · Финлянди · Франци · Хорвати · Ӏаьржаламанчоь · Чехи · Швейцари · Швеци · Эстони

Йозуш йолу мехкаш: Аландийн гӀайренаш · Гернси · Гибралтар · Джерси · ГІайре Мэн · Фарерийн гӀайренаш · Шпицберген · Ян-Майен


Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш: Косово · Приднестровье


¹ Цхьа дакъа Европехь я еррига Азехь, дозане хьаьжина. ² Еррига Азехь.
Азин пачхьалкхаш
 Азербайджан¹ · Эрмалойчоь · ОвхӀан · Бангладеш · Бахьрайн · Бруней · Бутан · Малхбален Тимор · Вьетнам · Гуьржийчоь¹ · Мисар² · Израиль · ХӀинди · ХӀиндонези ³ · Урдан · Ӏиракъ · Иран · Йемен² · Кхазакхстан ¹ · Камбоджа · КъатӀар · Кипр¹ · ГӀиргӀазойчоь · Цийн Халкъан Республика · Корейн Халкъан-Демократин Республика · Кувайт · Лаос · Ливан · Малайзи · Мальдиваш · Монголи · Мьянма · Непал · Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ · Ӏоман · Пакистан · Росси4 · СаӀудийн Ӏаьрбийчоь · Сингапур · Шема · Таджикистан · Таиланд · Туркмени · Туркойчоь4 · Узбекистан · Филиппинаш · Шри-Ланка · Къилба Корей · Япон

Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш: Республика Абхази · Азад Кашмир · Ва (пачхьалкх) · Вазиристан · Ӏиракъан Курдистан · Тайвань · Ламанийн-Карабах · Палестина (пачхьалкх) (Газа секторан а, Урдан хин малхбузен хийистан а латта ) · Тамил-Илам ·Къилбаседа Кипран Туркойн Республика · Шан Пачхьалкх · Къилба ХӀирийчоь


Йозуш йолу мехкаш: Акротири а, Декелиа а · Британин латта Индин океанехь (арх. Чагос) · Гонконг · Аомынь (Макао)


¹ Цхьа дакъа Европехь я еррига Азехь, дозане хьаьжина. ² Кхин Африкехь. ³ Кхин Океанехь. 4 Кхин Европехь.