1905—1907 шерашкара революци Россехь

1905 шеран оьрсийн революци, я Хьалхара оьрсийн революци, — 1905 шеран январера 1907 шеран июнь кхаччалц болчу муьрехь Российн имперехь хилла хиламаш.

1905—1907 шерашкара революци Россехь
Demonstration Pietarsaari 1905.jpg
Якобстадера гайтам. 1905 шеран гуьйре
Меттиг
Меттигаш
Терахь 9 (22) январь [[Кеп:Символал хьалхьа шо|1905]] — 3 (16) июнь [[Кеп:Символал хьалхьа шо| 1907]]
Бахьна Латтан къоьлла; белхалойн бакъонаш йохаяр; болчу гражданийн маршонан тӀегӀанан реза ца хилар; либералийн а, социалистийн а партийн болх; контрреформаш. Императоран абсолютан монархи, къоман юкъара векалийн меже а, конституци а ца хилар.
Коьрта Ӏалашо Белхан хьолаш тодар; ахархойн пайденна латташ юхадекъар; мехкан либерализаци; гражданийн маршо шоръяр;
ЖамӀ Парламент кхоллар; КхоалгӀа июнан харцам, паччахьан бакъонашна доза тохар; уггаре кхиина реформаш дӀаяхьа хьажийна йолу Ӏедалийн барамера-реакцин политика; мелла а латтан бала дӀабаккхар[1][2], белхалойн баланаш дисар[1], къаьмнийн гӀуллакх дисар[3][4].
Вовшахтохархой Социалистийн-революционерийн партия, РСДБП, Маршаяккхаран барт, СДКПиЛ, Польшин социалистийн парти, Литван, Польшин, Российн юкъара жуьгтийн белхалойн барт, Латышийн хьуьнан вежарий, Латвин социал-демократин белхалойн парти, Белоруссин социалистийн громада, Финляндин жигара дуьхьало яран парти, Поалей Цион, «Бепиг а, паргӀато а», обаргаш, кхин берш
ДӀаяхьаран ницкъаш белхалой, ахархой, интеллигенци, эскаран цхьацца дакъош
Декъахойн барам 140 эзар — 2 миллион
МостагӀий Эскаран дакъоша; императоран Николай II-гӀачуьн агӀончаша, тайп-тайпан черносотенцийн кхолламаша.
Кхелхина 9000
Чов йина 8000
Лецна хаамаш бац
Commons-logo.svg 1905—1907 шерашкара революци Россехь Викилармехь

Адам политикин лозунгашца алссама гӀаттаран бахьна хилира «КӀиранан дийнан ций Ӏанор» — 1905 шеран 9 (22) январехь Петарбухехь императоран эскарша коьртехь мозгӀар Гапон Георгий волу белхалойн машарен демонстрацин тоьпаш тохар (96 вийна, 333 човйина, царех тӀаьхьа вела кхин а 34 стаг, — Полицин департаментан директоро А. А. Лопухина хаам бина 9 январан хиламех чоьхьарчу гӀуллакхийн министран А. Г. Булыгине шен февралан докладехь)[5].

Оцу муьрехь стачкин болам шуьйра баьржира, эскарехь а, флотехь а карзаха бовларш а, гӀаттамаш а хилира, иза бахьнехь монархин дуьхьала массаш евлира. Николай II-гӀачун 1905 шеран 6 августан «Пачхьалкхан Дума кхолларах» манифестаца, [6] кхоьллира Пачхьалкхан Дума паччахь волчохь законаш дийцаре доху меже санна. Амма карзахдийларш ца совцура.

ГӀаттаман жамӀ хилира конституцин хийцамаш — 1905 шеран 17 октябран манифест, цуо совгӀат дира гражданийн маршонца: стагах куьйгаш ца Ӏиттар, эхь-бехкенан маршо, дешан маршо, гуламийн маршо, ассоциацийн маршо. Манифестаца йира Пачхьалкхан кхеташонах а, Пачхьалкхан думех лаьтта Парламент.

Революцин тӀаьххье реакци хилира: 1907 шеран 3 (16) июнан «КхоалгӀа июнан харцам». Йоцучу хенахь, цхьан баттахь, кхоьллира правительство, цунах дукхах болчара олу «Хьалхара хана йолу»

Иза йолуш хийцира Пачхьалкхан думе харжаман бакъонаш паччахьегахьа болу депутаташ совбахархьама; меттигера Ӏедалша 1905 шеран 17 октябран манифестехь юьйцу маршонаш тергал ца йора, дукхаха болчу мехкан бахархойн уггаре ладамениг юьртабахамах дерг дара, иза кхочуш ца дира.

Иштта, Хьалхара оьрсийн революци кхоьллина социалан дуьйлина хьал, дуьззина мадина дацара, цуо некъ биллира тӀаьхьа 1917 шарахь революцин гӀаттамна.

ХьажоргашНисъе


  1. 1 2 Итоги революции 1905—1907 годов // Всемирная история в 10 томах. — М.: Госполитиздат; Соцэкгиз; Мысль, 1955—1965.
  2. 1. Аграрный вопрос в России в начале 20 в. Политика самодержавия. xserver.ru. Теллина 2014 шеран 24 октябрехь.
  3. Национальный вопрос в России в начале XX века (1900-1918 гг.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). ido.tsu.ru. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2014 шеран 24 октябрехь. Теллина 2014 шеран 24 октябрехь.
  4. Лызлова Татьяна Сергеевна Национальный вопрос в России в начале XX века и создание еврейских национальных партий. sibac.info. Теллина 2014 шеран 24 октябрехь.
  5. Дела № 4 ч. 1 департамента полиции (четвертого делопроизводства) за 1905 год Доклад директора Департамента полиции Лопухина министру внутренних дел о событиях 9-го января..
  6. Высочайший манифест от 6 августа 1905 г.