Аджа́ри (гуьрж. აჭარა, Ačʼara), Аджа́рийн Автоно́мин Респу́блика[1] (гуьрж. აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა, Ад’жар’ис автономиури республика) — Гуьржийчоьнан историн, географин а, политик-административан регион.

Мохк (АД 1-гӀа тегӀа)
Аджари
гуьрж. აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა
Пачхьалкх Гуьржийчоь
Юкъайоду 5 муниципалитет, 1 гӀала
Административан центр Батуми
Батуми, Кобулети
Коьрта меттанаш гуьржийн
Латта 2899 км²
Аджари картехь
Код ISO 3166-2 GE-AJ
Commons-logo.svg Аджари Викилармехь

Кхоьллина 1921 шеран 16 июлехь Аджарийн АССР санна а, номиналан атеистийн ССРС-н цхьаъ бен йоцу автономи санна а, кхоьллина динан принципехь[2]. ХӀинца йолу цӀе — 1990 шарахь дуьйна. Аджарин коьрта гӀала Батуми — Гуьржийчоьнан коьрта хӀордан ков. ХӀорданйистера зонаш (Кобулети, Махинджаури, Гонио, Сарпи кхин а) кхузахь ю санаторно-дарбанан учрежденеш, дукхахерш кхоьллина советийн муьрехь. Болхбеш ю ломан курорташ.

Аджарин дукхахберш бу — аджараш, гуьржийн этнографин тоба, аджарин юкъахь Юккъерчу бӀешарашках шуьйра даьржина ислам дин.

ИсториНисъе

Аджарин махка дуьхьара бахархой охьхевшина тӀулгийн бӀешарахь, иза бакъхилар гойту археологашна Бешуми цӀе йолу ломан курортана уллехь карийначу хӀуманаш. Чолоки эркан бассейн ю металлургин коьрта меттиг. Махкахь карайо борзанан а, хьалхараэчиган а оьмарийн хӀолламаш. Гуьржийн йозанийн хьосташкахь Аджари хьахайо III б. вайн эра кхачале. гуьржийн ширачу Картли пачхьалкхан дакъа санна. Легендаца, Аджарера доладела Гуьржийчохь керста дин даржор — апостол Андрей Первозванни веъначул тӀехьа[3].

Административан екъаяларНисъе

Аджарин юкъахь ю 5 муниципалитет (2006 шо кхаччалц кӀошташ) а, 1 гӀала республикан муьтӀахь а йолуш (Батуми).

Муниципалитет майда,
км²
бахархой
ларар
2002[4],
стаг
бахархой
ларар
2014[5],
стаг
бахархой
ларар
2018[6],
стаг
центр
Батуми, гӀала 65 121 806 152 839 163 400 Батуми гӀ.
Кедан муниципалитет 452 20 024 16 760 16 800 Кеда гӀкэ
Кобулетин муниципалитет 720 88 063 74 794 73 400 Кобулети гӀ.
Хелвачаурин муниципалитет 365 90 843 51 189 52 100 б. Хелвачаури гӀкэ (Батуми гӀ.)
Хулон муниципалитет 710 33 430 23 327 25 500 Хуло гӀкэ
Шуахевин муниципалитет 588 21 850 15 044 15 100 Шуахеви гӀкэ
Аджари, шаберш 2899 376 016 333 953 346 300 Батуми гӀ.

Мехкан къаьмнийн хӀоттам
(2014 шарахь)
[7][8]

стаг %
берриге 333953 100,00%
Гуьржий 320742 96,04%
Эрмалой 5461 1,64%
Оьрсий 3679 1,10%
Украинаш 793 0,24%
Грекаш 575 0,17%
Туркой 429 0,13%
Азербайджанаш 340 0,10%
Абхазаш 297 0,09%
Цигонаш (боша) 138 0,04%
Ассирийш 131 0,04%
ХӀирий 101 0,03%
Езидаш 81 0,02%
Жуьгтий 72 0,02%
кхиберш 1114 0,33%

ГӀаланаш:

ГӀалин кепара эвлаш:

БахархойНисъе

2018 шеран 1 январехь ларарца Аджарех бу 346 300 бахархой[6], 2014 шаран 1 январехь — 396 600 бахархой[9]

2014 шарахь 333 953 стаг[5], 2002 шарахь — 376 016 стаг (царах 93,4 % — гуьржий (аджараш), 2,4 % — оьрсий, 2,4 % — эрмалой, 0,6 % — грекаш, 0,4 % — абхазаш, 0,9 % —кхиберш).

КъаьмнашНисъе

Аджарин кӀоштанийн къаьмнийн хӀоттам (2002 ш.)[4]

Мохк,
муниципалитет
[10]
шаберш гуьрж-
ий
% оьрс-
ий
% эрма-
лой
% гре-
каш
% абха-
заш
% ук-
раин-
аш
% азер-
байд-
жанаш
% хӀир-
ий
% ези-
даш
% кхи-
берш
%
Аджари, шаберш 376 016 351 132 93,38% 9073 2,41% 8848 2,35% 2168 0,58% 1558 0,41% 1056 0,28% 542 0,14% 208 0,06% 76 0,02% 1355 0,36%
Батуми, гӀала 121 806 104 313 85,64% 6300 5,17% 7517 6,17% 587 0,48% 800 0,66% 770 0,63% 301 0,25% 142 0,12% 69 0,06% 1007 0,82%
Кедан м-т 20 024 19 958 99,67% 26 0,13% 8 0,04% 0 0,00% 15 0,07% 3 0,01% 7 0,03% 2 0,01% 0 0,00% 5 0,02%
Кобулетин м-т 88 063 83 367 94,67% 1692 1,92% 958 1,09% 1487 1,69% 50 0,06% 176 0,20% 79 0,09% 36 0,04% 7 0,01% 211 0,24%
Хелвачаурин м-т 90 843 88 321 97,22% 1029 1,13% 355 0,39% 91 0,10% 645 0,71% 103 0,11% 151 0,17% 19 0,02% 0 0,00% 129 0,14%
Хулон м-т 33 430 33 377 99,84% 12 0,04% 5 0,01% 2 0,01% 23 0,07% 2 0,01% 3 0,01% 4 0,01% 0 0,00% 2 0,01%
Шуахевин м-т 21 850 21 796 99,75% 14 0,06% 5 0,02% 1 0,00% 25 0,11% 2 0,01% 1 0,00% 5 0,02% 0 0,00% 1 0,00%


1989 шарахь ларарца:

  • Гуьржий 82,8 %,
  • Оьрсий 7,7 %
  • Эрмалой 4,0 %
  • Кхиберш 5,5 %[11]

ДинНисъе

Ӏосманийн Ӏедал долуш, кхиболу крипто-керста нах санна, аджараш леладора ислам а, керста а дин. Аджарин гурьжий къоман бахархой керста дине дӀаберзира 1990-гӀа а, 2000-гӀа а шерашкахь, и болх беш яра Гуьржийн керста килс, и бахьна долуш Аджарин бахархой бусулба а, керста а барамехь бу 60 % к 30 %, 1980-гӀа шерийн чакхехь абсолютан дукхахберш бара бусулбанаш (70 %). 2002 шаран лараран хаамашца[12]:

КортошНисъе

КартаНисъе

Картан легенда:

  Автономин республикан центр, 100 000 сов стаг.
  10 000 тӀера 25 000 кхаччалц стаг.
  5 000 тӀера 10 000 кхаччалц стаг.
  2 000 тӀера 5 000 кхаччалц стаг.
  1 000 тӀера 2 000 кхаччалц стаг.
  500 тӀера 1 000 кхаччалц стаг.

БилгалдахаршНисъе

  1. КОНСТИТУЦИЯ ГРУЗИИ &124; ЮЛПП Законодательный Вестник Грузии
  2. CA&CC Press® AB
  3. Батум во времена Османской империи. Автор Заур Маргиев Изд. Анкара 2008 г. ISBN 99928-43-54-3 Издание 2. Москва 2008 г. ISBN 978-5-902073-64-2
  4. 1 2 Этнический состав Грузии по переписи 2002 года (ингалс.)
  5. 1 2 Итоги переписи населения Грузии 2014 года (2014 General Population Census Main Results General Information) (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Национальная статистическая служба Грузии. Архив йина хьалхара хьостан чура 2016 шеран 8 августехь. Теллина 2016 шеран 28 апрелехь.
  6. 1 2 Численность населения краёв и муниципалитетов Грузии на начало года в 1994—2018 гг. (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Национальная статистическая служба Грузии. Архив йина хьалхара хьостан чура 2018 шеран 23 июлехь. Теллина 29 октября 2018.
  7. Национальный состав по краям Грузии (Total population by regions and ethnicity) (ингалс.). Национальная статистическая служба Грузии. Теллина 2016 шеран 28 апрелехь.
  8. Национальный состав населения Грузии, его регионов и населённых пунктов по переписи населения 2014 года
  9. Оценка населения Грузии на 2004—2014 гг. по муниципалитетам по данным Департамента статистики Грузии (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 22 июлехь. Теллина 2014 шеран 20 октябрехь.
  10. 2006 шарахь дуьйна Гуьржийчоьнан массо кӀошташ муниципалитеташ аьлла хийцина
  11. Аджария // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
  12. Конфессиональный состав Грузии по переписи 2002 года (ингалс.)