Коьрта меню схьаелла

Балкха́рой (кхарач.-балк. малкъарлыла, таулула[7][8]) — тюркийн къам, деха дукхах дерг Къилбаседа Кавказан юккъерачу декъехь, ломан а, ломан кIажошкара а (Балкхаройчоь) кIошташкахь, Баксан, Чегем, Хазнидон, Черек-Балкхаройн (малкархой), Черек-Хуламан (безенгийхой, холамхой) эркийн лакхенашкахь.

Балкхарой
Ша шена тиллина цӀе малкъарлыла, таулула
Дукхалла а, ареал а
Берриге: 125 000 гергга (2010, мах хадор)

РоссиFlag of Russia.svg Росси:
 112 924 (Багарбар 2010)[1]

КхазакхстанFlag of Kazakhstan.svg Кхазакхстан: 2 300[2]

ГӀиргӀазойчоьFlag of Kyrgyzstan.svg ГӀиргӀазойчоь: 1 900[3]

АЦШFlag of the United States.svg АЦШ: 3-5 эз. ст.[4] (мах хадор 2010)

УкраинаFlag of Ukraine.svg Украина: 206 [5]

УзбекистанFlag of Uzbekistan.svg Узбекистан: 800 (оценкa 2019)[6]
Мотт кхарачойн-балкхаройн
Дин ислам суннийн маьӀнера
Юкъабоьду тюркийн къамнаш
Гергара къаьмнаш кхарачой, гӀирман гӀезалой, гӀумкий
Схьабалар тюркаш, кавказан тайпанаш

Юкъабоьду йоккхачу Кавказан расан кавкасионан антропологин тайпана[9]. Буьйцу тюркийн меттанашна юкъара кхарачойн-балкхаройн мотт.

ЭтнонимНисъе

Къоман цIе (этноним) «балкхарой» схьаяларах ю масех верси:

  • схьайолу оьрсийн цIеран вариантах «малкархой» (Малкар Iин чуьра бахархой)[10].
  • «болгарех»[11] (737 шарахь Iаьрбийн-хазарийн бартаца кагана массарна а луучарна бакъо елира ислам тIеэца. Дукха булгараш-бурджанаш (масала, хIинцалерачу балкхаройн, кхарачойн, гIумкийн) тIеийцира ислам. Оцу хенахь дуьйна булгарашна юкъахь даьржа ислам. Билгалдаккхар — Бегунов Ю. (ред.), Закиев М., Бариев Р., Глашев Б., Нурутдинов Ф. Булгарийн къоман жовхIарш. Этногенез. Истори. Оьздангалла. Арахецаралла: «БулгарИздат»).

Булгарийн шеш йоккху цIе — малгIар, малкхар, балкхар.

БарамНисъе

Берриг балкхаройн барам хIинца бу 125 эз. гергга стаг (2010, мах хадор). Россехь беха 112,9 эз. стаг (2010), царех ГӀебартойн-Балкхаройчохь — 108,6, иза хуьлу 12,7 % республикан бахархойх. ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан кIошташкара дакъа 2010 шеран бахархой багарбаран жамIашца:

Муниципалан кIошт Балкхаройн дакъа, %
Эльбрусан МКI 69,5
Черекан МКI 64
Чегеман МКI 20
ГIГ Нальчик 16,9
Зольскан МКI 6

Цхьаболу балкхарой беха Кхазакхстанехь а, ГӀиргӀазойчоьхь а (4—5 эз. ст., 2008 шарахь мах хадорца), уьш цига кхаьчна 1944 шарахь махках бахар бахьнехь.

Беха кхин а Туркойчоьхь, Европан мехкашкахь, АЦШхь, уьш XIX бӀешарахь Къилбаседа Кавказ йитинчу мухажирийн тӀаьхье ю.

МоттНисъе

Кхарачойн-балкхаройн (кхарачойн, балкхаройн) мотт — кхарачой а, балкхаройн а мотт бу, тюркийн меттанех цхьаъ бу иза. Меттан ген къестамаш бакхий бац. Таханлера цӀе юкъара тӀеэцна 1950-гӀа шерашкахь, хьалха олура ломан-гӀезалойн, ломан-тюркийн, гӀезалойн-джагатайн. Баьржина ГӀебартойн-Балкхаройчохь а, Кхарачой-Чергазийчохь а, шинне а республикашкахь пачхьалкхан меттан статус ю. Россехь мотт буьйцурш 303 эз. гергга стаг ву[12].

Охьаховшаран географиНисъе

Балкхарой Европехь уггаре лакхахь дехачарех цхьа къам ду. Цара дӀалоцу Къилбаседа Кавказан атагӀаш а, ломан кӀажош а Малка, Баксан, Чегем, Черек, церан геннийн а Ӏинаш. Балкхаройчоьнан мохк бехаш бу ломан массивашца, хьаннашца, хьена атагӀашца, альпийн байнашца.

Этносан историНисъе

 
ЭльбрусЕвропан Российн, Кавказан уггаре лекха лам; цуьнан сурт ду балкхаройн къоман байракх т\аьхь.

Балкхаройн къоман этногенезНисъе

Тюркой меттан балкхаройн а, кхарачойн а, ткъа иштта кавказан меттан вайнехан, гӀажарийн меттан хӀирийн, материалан а, синмехаллин оьздангаллин а шира субстратан бух бу археологехь лар йитина, уггаре къегина, дика теллина кобанан оьздангалла. ГӀажарийн чкъор хааделла хӀирийн-кхарачойн-балкхаройн этнооьздангаллин юкъараллехь. И юкъаралла лору этносаш хиттарехь аланийн доминантан сурт санна. Шен рогӀехь тюркийн «тӀаьхьие», дукха хьолахь, йоьхку кипчакаш (половхой) лома бахарца, иштта кхоллаелла Къилбаседа Кавказехь тюркийн меттанийн анклаваш — Балкхаройчоь а, Кхарачойчоь а. Антропологин хаамаш бен тешалла ца до нах кхалхаран а, зударий балоран а контакташна[13].

БилгалдахаршНисъе

  1. 1 2 3 4 5 Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года
  2. Kazakhstan - People Groups. Balkar // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  3. Kyrgyzstan - People Groups. Balkar // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  4. Борлакова Ф.А. Карачаево-балкарская диаспора в США // Научные проблемы гуманитарных исследований. — 2008. — № 15. — С. 9—15.
  5. Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку. Государственный комитет статистики Украины. Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 25 августехь.
  6. Country: Uzbekistan. Joshua Project.
  7. Каракетов, 2005, Каракетов, 2007
  8. «Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа», Год: 1973, Автор: Волкова Н. Г., Издательство: «Наука» (Главная редакция восточной литературы, г. Москва), стр. — 87
  9. Алексеев В.П. Происхождение народов Кавказа. — Москва: Наука, 1974.
  10. К. Х. Унежнев История Кабарды и Балкарии. — ГП КБР "Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г." Издательский центр "Эль-Фа", 2005-01-01. — 626 с.
  11. Андрей Николаевич Кононов История изучения тюркских языков в России: дооктябрьский период. — Наука, Ленинградское отд-ние, 1982-01-01. — 372 с.
  12. Всероссийская перепись населения 2002 года. perepis2002.ru. Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 5 августехь. Теллина 2017 шеран 17 апрелехь.
  13. М. М. Герасимова. К вопросу о происхождении балкарцев. Вестник антропологии. 2013. № 3(25) с. 52-71
Тюркийн къаьмнаш
Азербайджанаш | Алтайхой | Балкхарой | Башкираш | Гагаузаш | Долганаш | Можа уйгураш | Кхазакхаш | Караимаш | Каракалпакаш | Караманлидаш | Карапапахаш | Кхарачой | Кашкай | ГӀирман гӀезалой | Крымчакаш | Кумандинаш | ГӀумкий | ГӀиргӀизой | Нагайбакаш | НогӀий | Салараш | Сибиран гӀезалой | ГIезалой | Теленгиташ | Телеуташ | Тофалараш | Трухменаш | Тубалараш | Тувинаш | Туркой | Туркой-месхетинхой | Туркменаш | Туркоманаш | Узбекаш | Уйгураш | Хакасаш | Халаджаш | Челканаш | Чувашаш | Чулымаш | Шораш | Юрюкаш | Якуташ