Кхаза́кхстан (кхазакх. Қазақстан[9] [qɑzɑqˈstɑn] ), официалан Респу́блика Кхаза́кхстан (кхазакх. Қазақстан Республикасы), (аббревиатура РК) — Евразин центрера пачхьалкх, доккхаха долу дакъа цуьнан Азин юкъахь ду, жимах дерг — Европехь. Бахархой, пачхьалкхан статистикин комитето 2020 шеран 1 апрелехь мах хадорца, хилира 18 690 200 стаг[10].

Республика Кхазакхстан
кхазакх. Қазақстан Республикасы
оьрс. Республика Казахстан
оьрс. Казахстан
кхазакх. Қазақстан
уйг. قازاقىستان
фр. la République du Kazakhstan[1]
Байракх ХӀост
Байракх ХӀост
Шатлакхан Илли: «Менің Қазақстаным»
«Сан Кхазакхстан»
Kazakhstan (orthographic projection).svg
Маьрша яьлла терахьаш 1991 шеран 16 декабрь (ССРС)
Официалан меттанаш Казахийн мотт[1][2][3], Оьрсийн мотт[4][5]
Коьрта гӀала Нур-Султан
Яккхий гӀаланаш Алма-Ата, Нур-Султан, Шымкент, Актобе, Караганда, Тараз, Павлодар, Усть-Каменогорск, Семей
Урхаллин тайпа Президентан республика[комм. 1][2]
Латта 9-гӀа дуьненахь
 • Дерриг 2 724 902[комм. 2] км²
хина тӀехле 2,8
Бахархой
 • Мах хадор ({{{Бахархой лерина шо}}}) 18 690 200[3] стаг
 • Дерриг (2019) 534,271 млрд[4] долл.
 • ХӀораннан а сина 28 514[4] долл.
ДЧС (мах)
 • Дерриг (2019) 164,207 млрд[4] долл.
АДКМ|ИЧР 0,817[5] (чӀогӀа лакхара; 50-гӀа меттиг)
Ахча тенге (Tenge symbol.svg)
(KZT, код 398)
Интернет-домен .kz, .қаз[d][6]
Код ISO KZ
Код МОК KAZ
Телефонан код +7[7]
Сахьтан асаш UTC+5:00[d], UTC+6:00[d]
Автомобилийн некъаш аьтту агӀора[d][8]
  1. http://cnig.gouv.fr/wp-content/uploads/2020/02/CNT-PVM_r%C3%A9vis%C3%A9_2020-01-27-1.pdf
  2. Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — Москва: АСТ, 2017. — С. 40. — 96 с.
  3. ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса яц; тIетовжаран :272 йоза яздина дац
  4. 1 2 3 World Economic Outlook Database, April 2019. Теллина 2019 шеран 7 майхь.
  5. Human Development Indices and Indicators 2019 (ингалс.). Программа развития ООН. — Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН.

Мехкан майда — 2 724 902 км², кӀеззига жима ю Аргентинал. Дуьненахь мехкан майдан барамца 9-гӀа меттигехь ю, 2-гӀа меттигехь ю ЛПД юкъахь (Россел тӀехьа), 42-гӀа — ДЧС чухоамца, 64-гӀа — бахархойн барамца.

Коьрта шахьар — Нур-Султан. Уггаре йоккха гӀала 1,8 миллион вахархочуьнца — Алма-Ата. Пачхьалкхан мотт — кхазакхийн. Махкахь пачхьалкхачуьнца цхьаьна могӀара лелон официалан мотт — оьрсийн[11].

Лаьтта Каспий-хӀордан, Лахара ИйдалтӀиен, Уралан, Сибрехан, Цийчоьнан, Юккъера Азин юкъахь. Доза ду къилбаседехь а, малхбузехь а Российца (дозан дохалла — 7548,1 км), малхбалехь — Цийчоьнца (1782,8 км), къилбехь — ГӀиргӀазойчоьнца (1241,6 км), Узбекистанца (2351,4 км), Туркменица (426 км). Латтан тӀехула долчу дозан дохаллин барам — 13392,6 км[12]. Мохк малхбалера малхбузехьа бахбелла 2963 км, ткъа къилбаседера къилбехьа — 1652 км. Тюркийн кхеташон уггаре йоккха пачхьалкх ю. Континентан чоьхьара Каспий-хӀорд а, Арал-хӀорд а бу дозанашца. ХӀорд тӀе араволийла яц, иштта башхалла йолчу мехкашлахь дуьненахь уггаре боккха мохк бу.

Административан-мехкийн агӀора екъало 14 областан а, республикин маьӀнин 3 шахьран а: Нур-Султан, Алма-Ата, Шымкент. Цул сов, башха статус йолуш шахьар ю, Байконур, иза 2050 шо кхаччалц аренде эцна ю Российс, оцу муьранна цуьнца йолчу юкъаметтигашкахь цунна елла Российн Федерацин федералан маьӀнин шахьаран статус; Российс аренде эцна латтанийн майда ю 111 913 км² (4,1 % мехкан латта). Экономикан-географин агӀора Кхазакхстан екъало Юккъера, Малхбузен, Малхбален, Къилбаседа, Къилба регионашна.

Кхазакхстанан мохк историн агӀора дӀалаьцна кхерста этносаша цхьацца заманашкахь имперешна юкъахь хилла. Ширачу заманахь кхузахь кхирстина скифаш. Тюркех бевлла кхерстарш баьхна махкахь цуьнан историн доккхаха долчу декъехь. АхеменидгӀеран пачхьалкх кхочура таханлерачу мехкан къилбан декъера латташка вайн эрал хьалхара IV бӀешо кхачале. XIII бӀешарахь яра Монголийн империн Чингисхананан Ӏедал бухахь. XVI бӀешарахь кхазакхаш кхоллабелира, кхаа жузе (цхьацца мехкашкахь деха дайн геннаш) екъаелла, ша тоба санна. Российн импери чуяржа йолаелира Кхазакхийн арешка XVIII бӀешарахь, ткъа XIX бӀешерашна юккъехь урхалла деш ю ала мегар дара ерриг Кхазакхстанан а. 1917 шеран Октябран революцил тӀаьхьа а, цул тӀаьхьара гражданийн тӀемашкахь а Кхазакхстанан мехкан масийттаза хийцамаш бира. 1936 шарахь кхоьллира, Советийн Союзан юкъахь Кхазакхийн Советийн Социалистийн Республика.

Кхазакхстан яра, 1991 шарахь Советийн Союз юхуш маршо кхайкхийна, тӀаьххьара союзан республика. Республикин дуьххьарлера президент хилира Назарбаев Нурсултан. 2019 шеран мартехь цуо дарж дитира, ткъа Сенатан председатела Токаев Къасым-Жомарта дӀалецира цхьаьна хенан дарж, тӀаьхьа туьйлира 2019 шеран 9 июнера харжамашкахь[13]. Human Rights Watch и другие правозащитные организации регулярно описывают ситуацию с правами человека в Казакстане как плохую[14][15][16].

Юкъара хаамашНисъе

Дуьхьанца кхоьллина Оренбург коьрта шахьар йолуш ГӀиргӀазойн АССР аьлла РСФСР юкъахь 1920 шеран 26 августехь. 1925 шеран февралехь Оренбурган область ГӀиргӀазойн АССР юкъара ара а яьккхина дӀаелира РСФСРн, ткъа коьрта шахьар дӀаяьхьира Кхызыл-Орда (1925), тӀаьхьа Алма-Ата (1929).

1924—1925 шерашкахь Юккъерчу Азин къоман-пачхьалкхан межа яр бахьнехь дерриг кхазакхийн латташ цхьаьнакхийтира. 1925 шарахь ГӀиргӀазойн АССР цӀе хийцира Кхазакхийн АССР аьлла. 1930 шеран 20 июлехь цунна юкъара РСФСР куьйгакӀела дӀаелира Кхара-Калпакийн автономин область, 1936 шарахь дӀаелла йолу Узбекийн ССР юкъа.

1936 шеран 5 декабрехь Кхазакхийн АССРн союзан республикан статус елира.

1990 шеран 25 октябрехь Кхазакхийн ССР Лакхарчу Совето тӀеийцира Республикан пачхьалкхан суверенитетех долу деклараци.

8 декабрехь Белоруссин, Российн, Украинан паччахьаша куьг яздира ССРС йохаран беловежскан барт тӀехь.

1991 шеран 10 декабрехь пачхьалкхан цӀе «Кхазакхийн Советийн Социалистийн Республика» хийцира «Республика Кхазакхстан»[17] аьлла. Амма, 1978 шеран кхазакхийн конституцехь «Кхазакхийн Советийн Социалистийн Республика» цӀе йисира 1993 шеран 28 январехь Республика Кхазакхстанан Конституци тӀеэццалц[18][19].

1991 шеран 16 декабрехь Кхазакхстан тӀаьххьара союзан республикех кхайкхийра шен маршох[20]. И акт 1990 шеран 3 апрелан «ССРС юкъара союзан республика араяларан долу гӀуллакхийн низамех» цӀе йолчу ССРС законаца догӀуш дацара, хӀунда аьлчи Кхазакхийн ССРхь ССР Союз юкъара араяларх йолу референдум ца йира.

21 декабрехь Кхазакхийн ССРн Президента Н. Назарбаевс куьг яздира ССРС йохаяран беловежскан бартан динчу алма-атан протокол тӀехь а, Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла (ЛПД) Ӏалашонех а, принципех а долу Алма-Атан деклараци тӀехь а.

23 декабрехь Кхазакхийн ССР Лакхара Совето ратификации йира беловежскан бартан протоколца цхьаьна[21].

ХӀинцалера административан екъаяларНисъе

ЦхьалгӀа даржНисъе

Казахстанан 14 область а, 2 республикан маьӀна долу гӀаланаш а ю[22]. Цул совнах ю, республикан муьтӀахь йолу гӀала Байконур, иза 2050 шо кхаччалц. Российн Федерацин арендехь ю и хан чекх яллац гӀалин ю Российн Федеральни маьӀна долу статус[23].

ХӀост ГӀала/Область Административан центр майда,
км²
бахархой, адам.,
01.04.2012[24]
Луьсталла, адам./км² ДЧС 01.01.2008
млн тенге
Официалан цӀе кхазакхийн Официалан цӀе нохчийн Россихь лелош йолу цӀерш
Республикан маьӀна долу гӀаланаш
1   ГӀала Нур-Султан Нур-Султан Нур-Султан 710 752 262 1046,36
2   ГӀала Алматы Алматы[22] Алма-Ата 332 1 455 271 4368,45
Российн Федерацис 2050 шо кхаччалц аренде эцна а, и хан чекхйаллалц Российн Федерацин федеральни маьӀна долу гӀалин статус а, республикан маьӀна а долу гӀала. Х[23]
3   ГӀала Байқоңыр Байконыр Байконур* 57 37 912 662,00
Областаш
4   Акмолан область Көкшетау Кокшетау Кокшетау 146 219 731 526 5,00 8772
5 Актюбен область Ақтөбе Актобе[25] Актобе 300 629 788 594 2,62 66917
6 50 px Алматан область Талдықорған Талдыкорган Талдыкорган 223 911 1 918 109 8,53 18841
7   Атырау область Атырау Атырау Атырау 118 631 546 057 4,58 161271
8   Малхбален-Кхазакхстанан область Өскемен Усть-Каменогорск Усть-Каменогорск 283 226 1 395 012 4,93 35920
9   Жамбилан область Тараз Тараз Тараз 144 264 1 059 390 7,32 8999
10 Малхбузен-Кхазакхстанан область Орал Уральск Уральск 151 339 613 560 4,05 77162
11   Карагандан область Қарағанды Караганда Караганда 427 982 1 359 077 3,17 62529
12 50 px Костанайн область Қостанай Костанай Костанай 196 001 879 511 4,49 20860
13   Кызылордан область Қызылорда Кызылорда Кызылорда 226 019 716 807 3,15 68683
14   Мангистаун область Ақтау Актау Актау 165 642 551 939 3,29 116674
15   Павлодаран область Павлодар Павлодар Павлодар 124 755 747 584 5,99 48010
16   Къилбаседа-Кхазакхстанан область Петропавл Петропавловск Петропавловск 97 993 582 560 5,96 4354
17   Къилба-Кхазакхстанан область Шымкент Шымкент Шымкент 117 249 2 636 950 22,36 12572
Массо 2 724 902 16 675 392 6,12

* - город Байконур, арендуемый Российской Федерацией, имеет особый статус; органы статистики Казахстана учитывают этот город в составе Кызылординской области в качестве города областного подчинения, бахархой города приводится только для граждан Казахстана.

ШолгӀа даржНисъе

Административан екъаяларан шолгӀа даржехь ю 160 эвланийн кӀошт, 15 гӀаланийн кӀошт а 38 гӀала а.

КхолгӀа даржНисъе

КхолгӀа даржехь ю 46 гӀала, 241 эвла[26] кхин 2453 эвлийн гуош а.

БилгалдахаршНисъе

  1. http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1008034
  2. 7.1 // Конституция Казахстана
  3. https://www.ethnologue.com/language/kaz
  4. 7.2 // Конституция Казахстана
  5. https://www.ethnologue.com/language/rus
  6. Домен .қаз делегирован КазахстануКоординационный центр национального домена сети Интернет, 2012.
  7. http://countrycode.org/kazakhstan
  8. http://chartsbin.com/view/edr
  9. 6 февраля 2014 года президент Кхазакхстана Нурсултан Назарбаев высказал мнение, что по аналогии с Монголией, в названии которой отсутствует окончание «стан», возможно, существует необходимость рассмотреть со временем вопрос перехода на название кхазакх. Қазақ елі — «Земля казахов», чтобы устранить параллели со странами Центральной Азии, и тем самым повысить интерес иностранцев к стране (см. официальный материал «Посещение Интеллектуальной школы города Атырау и встреча с представителями общественности области»).
  10. Основные социально-экономические показатели (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Теллина 2019 шеран 13 декабрехь.
  11. В государственных организациях и органах местного самоуправления наравне с казахским официально употребляется русский язык. — п.2 ст. 7 Конституции РК
  12. Стратегический план Агентства Республики Кхазакхстан по управлению земельными ресурсами на 2011—2015 годы. Архиван копи 11 октябрехь 2014 дуьйна Wayback Machine тӀехь (Земли водного фонда на 1 ноября 2011 года)
  13. ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса яц; тIетовжаран :10 йоза яздина дац
  14. Всемирный доклад 2020 года по Кхазакхстану (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2020 шеран 10 апрелехь.
  15. Кхазакхстан и Всеобщая декларация прав человека (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори) (10 декабрехь 2018). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2019 шеран 3 августехь. Теллина 2020 шеран 2 мартехь.
  16. Кхазакхстан в докладе США. Пытки, политические заключённые и цензура (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори) (14 мартехь 2019). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2020 шеран 2 мартехь.
  17. Об изменении наименования казахской советской социалистической
  18. Конституция Республики Казахстан от 28 января 1993 года см. «ПЕРЕХОДНЫЕ ПОЛОЖЕНИЯ»
  19. О Конституции Республики Казахстан — ИПС «Әділет»
  20. Конституционный закон Республики Казахстан от 16 декабря 1991 года № 1007-XII «О государственной независимости Республики Казахстан»
  21. Постановление Верховного Совета Республики Казахстан от 23 декабря 1991 года № 1026-XII О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств
  22. 1 2 Географическое положение, природные условия

    В республике 14 областей, 86 городов, в том числе 2 города республиканского подчинения (г. Астана, г. Алматы), 168 районов (8 районов в городах), 174 поселка

  23. 1 2 Международное Соглашение между Российской Федерацией и Республикой Казахстан о статусе города Байконур, порядке формирования и статусе его органов исполнительной власти от 23 декабря 1995 года, статья 1, пункт 1. Субъектом Российской Федерации не является. Система городского управления определяется статьей 5 Соглашения между Российской Федерацией и Республикой Казахстан о статусе города Байконур, порядке формирования и статусе его органов исполнительной власти от 23 декабря 2005 г. (см. Байконур. Юрисдикция)
  24. Численность населения РК по областям, городам и районам
  25. Указ Президента Республики Казахстан «О переименовании отдельных административано-территориальных единиц Жамбылской и Северо-Казахстанской областей и об изменении транскрипции названия города Актюбинска»
  26. Казахстан

ХьажоргашНисъе

Юкъара

Правительство

Карташ


ГӀалат дешнаш далорна Тобан «комм.» йолуш йолу тегашца <ref> йогӀуш йолу тег <references group="комм."/> ца карийна