Австра́ли (инг. Australia, МФА: [əˈstreɪljə], схьадаьлла лат. austrālis — «къилбен»), официалан кеп — Австрали́н Барт, я Австра́лин доттагӀалла (инг. Commonwealth of Australia[5], МФА: [ˈkɒm.ənˌwɛlθ əv əˈstreɪljə]), — Къилба эхигера пачхьалкх, дӀалоцу изза цӀе йолу материк, Тасмани гӀайре, ХӀиндин а, Тийна а океанаш чура масех кхин гӀайре а, [* 1]; майданца ялхолгӀа пачхьалкх йу дуьненахь. Австралин Бертан къилбаседехьа лаьтта Малхбален Тимор, ХӀиндонези, Папуа — Керла Гвиней, къилбаседа-малхбалехьа — Вануату, Керла Каледони, Сулейманан ГӀайренаш, къилба-малхбалехьа — Керла Зеланди. Папуа — Керла Гвинейн коьртачу гӀайренах Австралин Бертан материкан дакъа къастийна Торресан хидоькъено уггаре кӀезигчохь шоралла 150 км[7], а расстояние от австралийского острова Боигу до Папуа — Новой Гвинеи составляет около 5 километров[8]. 2018 шеран 31 декабрехь бахархойн мах хадийна 25 180 200 стаг, Дукхаха берш царех беха малхбален бердан тӀера гӀаланашкахь[9].

Австралин Барт
инг. Commonwealth of Australia
Байракх ХӀост
Байракх ХӀост
Шатлакхан Илли: «Advance Australia Fair (Хьалха гӀуо, хаза Австрали)»
Australia (orthographic projection).svg
Маьрша яьлла терахьаш Доминион: 1901 1 январехь
Вестминстеран статут: 1931 11 декабрехь (тӀеэцна 1939 9 сентябрехь)
Австралин Омар: 1986 3 мартехь
(Йоккха Британех)
Официалан мотт ингалсан меттан Австралин кеп (де-факто)
Коьрта гӀала КанберраFlag of the Australian Capital Territory.svg Канберра
Яккхий гӀаланаш Сидней, Мельбурн, Брисбен, Перт, Аделаида, Голд-Кост, Ньюкасл, Канберра, Вуллонгонг
Урхаллин тайпа конституцин монархи[1]
Паччахь-аьзни
Инарла-губернатор
Премьер-министр
Елизавета II
Дэвид Харли
Скотт Моррисон
Латта
 • Шадерг  (6-гӀа дуьненахь)
 • % хина тӀехле 1%
Бахархой
 • Мах хадор 25 694 393 [2] стаг
ДЧС
 • Шадерг (2019) 1,346 трлн[3] долл. (18-гӀа)
 • ХӀораннан а сина 52 726[3] долл.
АДКИ (2018)  (тӀех лакхара; 3-гӀа меттиг)
Бахархойн цӀерш австралихо, австралихой
Ахча австралин доллар (AUD, код 036)
Интернет-домен .au
Код ISO AU
Код МОК AUS
Телефонан код +61
Сахьтан аса +8 … +11
Автомобилийн некъаш аьрру[d][4]
Викилармин логотип Медиафайлаш Викилармехь
Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b1 090-1.jpg

Австрали кхиина пачхьалкхех цхьаъ йу, дуьненахь экономикин барамца кхойтталгӀа йу, и имеет бахархойн хӀора синна кхочу ДЧСца йалхалгӀа йу дуьненахь. Австралин тӀеман гӀуллакхан харжаш дуьненах шийтталгӀа меттигехь йу дуьненахь. Адаман потенциал кхиаран индексца шолгӀа барамца Австралийу лакхарчу меттигехь дукхаха йолчу сферашкахь, масала: дахаран дикалла, могашалла, дешар, экономикин маршо, гражданийн маршо ларйарехь, политикин бакъонашкахь[10]. Австрали йу G20, ЭЦКхКхан, ДДМКхан, АТЭЦан, ВКЪКхан, Къаьмнийн доттагӀаллин, АКЗАШан, АУКУСан, Тийнаокеанан гӀайренийн форуман декъахо.

ЦӀеран этимологиНисйе

 
Terra Australis некъбар чуьра Порт-Джэксон гар. Оцу меттигехь йиллина Сидней

«Австрали» термин (инг. Australia, [əˈstɹæɪljə, -liə] австралин ингалсехь[11]) схьадолу лат. austrālis («къилбен»). Австралихойн къамелехь леладо Oz дош. «Австралин» боху билгалдош билгалдоккхуш австралихоша леладо Aussie дош ([ˈɒzi]).

Девзаш доцу Къилбен латтах легендаш (лат. Terra Australis Incognita) — «къилбехьара девзаш доцу латтах» — хьаладоьду Руман империн замане, континентах болчу хаамашна тӀетовжа цхьан а меттиг боцушехь, тамашийна хӀума а дацара йуккъерабӀешерийн географехь,.

Уггаре хьалхара тептар тӀе баьккхина ингалсан матахь «Australia» дешах хаамаш бара 1625 шарахь йаздина дешнаш «Говзанчо Халклайта дӀайаздина Аустралиа-дель-Эспириту-Сантух лаьцна хаамаш» (инг. A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt) а, Пурчас Самуэла[en] зорба тоьхна Hakluytus Posthumus а, цигахь Керла Гебридаш архипелагера гӀайренна йелла испанхойн цӀе Аустралиа-дель-Эспириту-Санту (испан. Australia del Espíritu Santo), галйаьккхинера «Australia»[12] аьлла. Билгалдош «Australische» иштта лелайора голландин Батавин (хӀинцалера Джакарта) чинхоша 1638 шарахь дуьйна карийна дерриг керла къилбехьара латтанашна[13]. «Australia» дош лелийра ингалсан матте даьккхинчу французийн йаздархочун-утопистан Габриэля де Фуаньин жайнахь «Садер Жакан хиламаш а, Астралин Латтанаш дӀаделлар а» (фр. Les Aventures de Jacques Sadeur dans la Découverte et le Voyage de la Terre Australe; 1676)[14]. Тийна океанан дерриг къилба декъана и термин лелайот шотландин географо Далримпл Александра, шен «Тийна океанан къилбан декъахь некъбаран а, керла латтанаш кароран а историн коллекци» (инг. An Historical Collection of Voyages and Discoveries in the South Pacific Ocean; 1771) жайнахь. XVIII бӀешеран чаккхенгахь термин лелайо ботаникаша Шоу Джорджа а Смит Джеймс Эдварда а австралин континент шайн «Зоологи а, ботаника а Керла Голландехь» (инг. Zoology and Botany of New Holland1793)[15] жайнахь билгалйоккхуш, ткъа иштта 1799 шеран Уилсон Джеймсан[en] долу картин тӀехь[16] .

«Australia» цӀе гӀарайелира 1814 шарахь капитана Флиндерс Мэтьюс«Terra Australis некъбар» зорба тоьхначул тӀаьхьа, иза ву дуьххьара Австралин континентан гуо баьккхинарг. Цунна кечам беш Флиндерса тешийра шен хьаькам, Бэнкс Джозеф, нахана йевза термин Terra Australisлело йезар, цу тӀе элира:

Нагахь аса сайна магийтича муьлхха керла хӀума йукъадаккхар, иза хир дара «Australia» аьлла континентан цӀе хийцар, иштта иза лерган хаза тамехь йу, дуьненан кхечу даккхийчу дакъойн цӀерашца йогӀуш а йу[17].

Иза могӀамехь цхьаъ бен доцу «Australia» дош ду; амма жайнин Броун Роберта тӀейаздиначу III « Терра Аустралисан географин а, систематикин а йукъара хаамаш, ботаникех лаьцна а» (инг. General remarks, geographical and systematical, on the botany of Terra Australis; 1814) жайнахь массанхьа леладо билгалдош «Australian»[18], и ду дуьххьара и дош документе даьккхина жайна[19]. Даьржина тилдаларе хьаьжна ца Ӏаш, жайно башха роль ца ловзийра «Australia» дош континентан цӀе санна даржорехь — и цӀе тӀеийцира жайна арадаьллачул тӀаьхьарчу итт шарахь[20]. Керла Къилба Уэльсан губернаторо Лаклан Маккуорис, лелийра и цӀе Ингалсе дохьуьйту официалан кехаташкахь, ткъа 1817 шеран 12 декабрехь Британин империн колонийн гӀуллакхийн министралле рекомендации йира и цӀе официалан тӀеэца аьлла[21]. 1824 шарахь Британин адмиралтейлло чаккхенца чӀагӀйира континентан и цӀе[22].

ИсториНисйе

Австрали европахойх хьакхайаллалц (1606 шо кхачале)Нисйе

 
Къоман Какаду паркера бухарчу бахархоша дехкина суьрташ, церан 30 000 шо гергга хир ду.

Австралин аборигенийн дай Австралехь гучубевлла 40—60 эз. шо хьалха (Кхечу хаамашца — 70 эз. шо хьалха)[23][24]. Адамаш Австрале даьхкина хӀорд чухула, оцу хенахь Керла Гвиней а, Тасмани а континентан дакъа хилла, цуо гойту уьш дуьненахь уггаре хьалхара хӀордахой хилар[25]. Адам континентан тӀе охьахаа доладелира 42—48 эз. шо хьалха[26].

Уггаре хьалхарлнра адамийн даьӀахкаш карийна Мунго Ӏам тӀехь, иза бакъабелла Ӏам бу Къилба-Малхбалехьара Керла Къилба Уэльс штатехь [27]. и даьӀахкаш йу хьалха карийначарех уггаре ширачех Дуьненахь багоран масалех, цуо гойту австралин аборигенашна йукъахь хьалха динан Ӏадат хилар [28].

ХӀинца а лелочу говзаллех дуьненахь уггаре ширачех лору аборигенийн говзалла [29]. Цуьнан хенан мах хадабо 30 000 шо, иза ган тарло Австралин берриг махкахь (масала, Улуру а, Какадухь а.[30][31]. Хенан а, суьрташ дукха хилар а агӀора хьаьжча, Австралера тархаш тӀе суьрташ дахкар дуста мегар ду Европера Ласко а, Альтамиран хьехаршца[32][33].

ТӀеман ницкъашНисйе

Австралин тӀеман ницкъех олу Австралин дуьхьалонан ницкъаш (ADF). Уьш лаьтта Паччахьан австралин тӀеман-хӀордан флотах, Австралин эскарх, Паччахьан австралин тӀеман-хӀаваан флотах.

ТӀН вовшахтуху — контрактан бух тӀехь шайн лаамца, гӀуллакхан хан контрактан хьелаша доза тухий билгалйоккху.

Хьажа кхин аНисйе

Хьажа иштаНисйе

БилгалдахаршНисйе

Комментареш
  1. Австрали пачхьалкхо официалан лору Австралин материкал къилбехьара хиш Къилба океан, ХӀиндин океанан дакъа ца лору Дуьненайукъара гидрографин кхолламйо (ДГКх) билгал ма-даккхара. 2000 шарахь ДГКх мехкаша-декъашхоша «Къилба океан» Антарктидина а, 60-гӀа параллелна йукъара хиш бен цаларарх сацамна кхаж тесира[6].
Хьосташ
  1. Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — Москва: АСТ, 2017. — С. 92. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4.
  2. Австралийское бюро статистики (31.12.2020)
  3. 1 2 Report for Selected Countries and Subjects
  4. 129 // Australian Road Rules
  5. Constitution of Australia. ComLaw (2003, 1 июнь). — «3. It shall be lawful for the Queen, with the advice of the Privy Council, to declare by proclamation that, on and after a day therein appointed, not being later than one year after the passing of this Act, the people of New South Wales, Victoria, South Australia, Queensland, and Tasmania, and also, if Her Majesty is satisfied that the people of Western Australia have agreed thereto, of Western Australia, shall be united in a Federal Commonwealth under the name of the Commonwealth of Australia»  Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2011 шеран 5 августехь.
  6. Rosenberg, Matt The New Fifth Ocean — The World's Newest Ocean — The Southern Ocean. About.com: Geography (2009, 20 август). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2010 шеран 5 апрелехь.
  7. Торресов пролив // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  8. Islands of Australia. United Nations Environment Programme (1998). Теллина 2020 шеран 4 майхь.
  9. 3101.0 - Australian Demographic Statistics, Dec 2018 (ингалс.). Australian Bureau of Statistics (20 June 2019). Теллина 2019 шеран 2 июлехь.
  10. Australia: World Audit Democracy Profile. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2008 шеран 5 январехь.
  11. Australian pronunciations: Macquarie Dictionary, Fourth Edition (2005). Melbourne, The Macquarie Library Pty Ltd. ISBN 1-876429-14-3.
  12. Purchas, vol. iv, pp. 1422—32, 1625. This appears to be variation of the original Spanish «Austrialia» [sic]. A copy at the Library of Congress can be read online [http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2006 шеран 22 августехь.
  13. Scott, Ernest. The Life of Captain Matthew Flinders(ингалс.). — Kessinger Publishing(ингалс.), 2004. — P. 299. — ISBN 978-1-4191-6948-9.
  14. Sidney J. Baker, The Australian Language, second edition, 1966.
  15. Ferguson, John Alexander. Bibliography of Australia: 1784—1830(ингалс.). — reprint. — National Library of Australia, 1975. — Vol. 1. — P. 77. — ISBN 0-642-99044-1.
  16. Estensen, Miriam. The Life of Matthew Flinders(ингалс.). — Allen & Unwin, 2002. — P. 354. — ISBN 1-74114-152-4.
  17. Flinders, Matthew. A Voyage to Terra Australis(ингалс.)(ингалс.). — G. and W. Nicol, 1814.
  18. General remarks, geographical and systematical, on the botany of Terra Australis // The Miscellaneous Botanical Works of Robert Brown, Esq., D.C.L., F.R.S(ингалс.) / Bennett, J. J.. — 1866—68. — Vol. 2. — P. 1—89.
  19. Mabberley, David. Jupiter botanicus: Robert Brown of the British Museum(ингалс.). — British Museum (Natural History), 1985. — ISBN 3-7682-1408-7.
  20. Estensen, p. 450.
  21. Weekend Australian, 30—31 December 2000, p. 16.
  22. Department of Immigration and Citizenship. Life in Australia(ингалс.). — Commonwealth of Australia, 2007. — P. 11. — ISBN 978-1-921446-30-6. Архивированная копия(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Теллина 2011 шеран 23 сентябрехь.
  23. Peter Hiscock (2008). Archaeology of Ancient Australia. Routledge: London. ISBN 0-415-33811-5.
  24. John Mulvaney and Johan Kamminga (1999). Prehistory of Australia. Allen and Unwin, Sydney. ISBN 1 864489502.
  25. Ron Laidlaw «Aboriginal Society before European settlement» in Tim Gurry (ed) (1984) The European Occupation. Heinemann Educational Australia, Richmond. p. 40. ISBN 0 85859 2509.
  26. Gillespie, Richard. Dating the First Australians (full text) (en) // Radiocarbon. — 2002. — Vol. 44, no. 2. — P. 455—472. Архивйина 2003  шеран  21 июлехь.
  27. Bowler J. M., Johnston H., Olley J. M., Prescott J. R., Roberts R. G., Shawcross W., Spooner NA. New ages for human occupation and climatic change at Lake Mungo, Australia (en) // Nature : journal. — 2003. — Vol. 421, no. 6925. — P. 837—840. — DOI:10.1038/nature01383. — PMID 1259451.
  28. Bowler, J. M. 1971. Pleistocene salinities and climatic change: Evidence from lakes and lunettes in southeastern Australia. In: Mulvaney, D. J. and Golson, J. (eds), Aboriginal Man and Environment in Australia. Canberra: Australian National University Press, pp. 47—65.
  29. The Indigenous Collection(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). National Gallery of Victoria. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2010 шеран 6 декабрехь. Теллина 2010 шеран 6 декабрехь.
  30. Environment.gov.au. Environment.gov.au (2011, 8 июль). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2011 шеран 14 июлехь.
  31. Environment.gov.au. Environment.gov.au (2011, 8 июль). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2011 шеран 14 июлехь.
  32. Indigenous art(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Australia Government. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2010 шеран 26 сентябрехь.
  33. Australia Australianmuseum.net.au. Australianmuseum.net.au (2011, 1 июль). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2011 шеран 14 июлехь.

ЛитератураНисйе

ХьажоргашНисйе