Австра́ли (инг. Australia, МФА: [əˈstreɪljə], схьадаьлла лат. austrālis — «къилбен»), официалан кеп — Австрали́н Барт, я Австра́лин доттагӀалла (инг. Commonwealth of Australia[5], МФА: [ˈkɒm.ənˌwɛlθ əv əˈstreɪljə]), — Къилба эхигера пачхьалкх, дӀалоцу изза цӀе йолу материк, Тасмани гӀайре, ХӀиндин а, Тийна а океанаш чура масех кхин гӀайре а, [* 1]; майданца ялхолгӀа пачхьалкх йу дуьненахь. Австралин Бертан къилбаседехьа лаьтта Малхбален Тимор, ХӀиндонези, Папуа — Керла Гвиней, къилбаседа-малхбалехьа — Вануату, Керла Каледони, Сулейманан ГӀайренаш, къилба-малхбалехьа — Керла Зеланди. Папуа — Керла Гвинейн коьртачу гӀайренах Австралин Бертан материкан дакъа къастийна Торресан хидоькъено уггаре кӀезигчохь шоралла 150 км[7], а расстояние от австралийского острова Боигу до Папуа — Новой Гвинеи составляет около 5 километров[8]. 2018 шеран 31 декабрехь бахархойн мах хадийна 25 180 200 стаг, Дукхаха берш царех беха малхбален бердан тӀера гӀаланашкахь[9].

Австралин Барт
инг. Commonwealth of Australia
Байракх ХӀост
Байракх ХӀост
Шатлакхан Илли: «Advance Australia Fair (Хьалха гӀуо, хаза Австрали)»
Australia (orthographic projection).svg
Маьрша яьлла терахьаш Доминион: 1901 1 январехь
Вестминстеран статут: 1931 11 декабрехь (тӀеэцна 1939 9 сентябрехь)
Австралин Омар: 1986 3 мартехь
(Йоккха Британех)
Официалан мотт ингалсан меттан Австралин кеп (де-факто)
Коьрта гӀала КанберраFlag of the Australian Capital Territory.svg Канберра
Яккхий гӀаланаш Сидней, Мельбурн, Брисбен, Перт, Аделаида, Голд-Кост, Ньюкасл, Канберра, Вуллонгонг
Урхаллин тайпа конституцин монархи[1]
Паччахь-аьзни
Инарла-губернатор
Премьер-министр
Елизавета II
Дэвид Харли
Скотт Моррисон
Латта
 • Шадерг  (6-гӀа дуьненахь)
 • % хина тӀехле 1%
Бахархой
 • Мах хадор 25 694 393 [2] стаг
ДЧС
 • Шадерг (2019) 1,346 трлн[3] долл. (18-гӀа)
 • ХӀораннан а сина 52 726[3] долл.
АДКИ (2018)  (тӀех лакхара; 3-гӀа меттиг)
Бахархойн цӀерш австралихо, австралихой
Ахча австралин доллар (AUD, код 036)
Интернет-домен .au
Код ISO AU
Код МОК AUS
Телефонан код +61
Сахьтан аса +8 … +11
Автомобилийн некъаш аьрру[d][4]
Commons-logo.svg Медиафайлаш Викилармехь
Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b1 090-1.jpg

Австрали кхиина пачхьалкхех цхьаъ йу, дуьненахь экономикин барамца кхойтталгӀа йу, и имеет бахархойн хӀора синна кхочу ДЧСца йалхалгӀа йу дуьненахь. Австралин тӀеман гӀуллакхан харжаш дуьненах шийтталгӀа меттигехь йу дуьненахь. Адаман потенциал кхиаран индексца шолгӀа барамца Австралийу лакхарчу меттигехь дукхаха йолчу сферашкахь, масала: дахаран дикалла, могашалла, дешар, экономикин маршо, гражданийн маршо ларйарехь, политикин бакъонашкахь[10]. Австрали йу G20, ЭЦКхКхан, ДДМКхан, АТЭЦан, ВКЪКхан, Къаьмнийн доттагӀаллин, АКЗАШан, АУКУСан, Тийнаокеанан гӀайренийн форуман декъахо.

ЦӀеран этимологиНисйе

 
Terra Australis некъбар чуьра Порт-Джэксон гар. Оцу меттигехь йиллина Сидней

«Австрали» термин (инг. Australia, [əˈstɹæɪljə, -liə] австралин ингалсехь[11]) схьадолу лат. austrālis («къилбен»). Австралихойн къамелехь леладо Oz дош. «Австралин» боху билгалдош билгалдоккхуш австралихоша леладо Aussie дош ([ˈɒzi]).

Девзаш доцу Къилбен латтах легендаш (лат. Terra Australis Incognita) — «къилбехьара девзаш доцу латтах» — хьаладоьду Руман империн замане, континентах болчу хаамашна тӀетовжа цхьан а меттиг боцушехь, тамашийна хӀума а дацара йуккъерабӀешерийн географехь,.

Уггаре хьалхара тептар тӀе баьккхина ингалсан матахь «Australia» дешах хаамаш бара 1625 шарахь йаздина дешнаш «Говзанчо Халклайта дӀайаздина Аустралиа-дель-Эспириту-Сантух лаьцна хаамаш» (инг. A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt) а, Пурчас Самуэла[en] зорба тоьхна Hakluytus Posthumus а, цигахь Керла Гебридаш архипелагера гӀайренна йелла испанхойн цӀе Аустралиа-дель-Эспириту-Санту (испан. Australia del Espíritu Santo), галйаьккхинера «Australia»[12] аьлла. Билгалдош «Australische» иштта лелайора голландин Батавин (хӀинцалера Джакарта) чинхоша 1638 шарахь дуьйна карийна дерриг керла къилбехьара латтанашна[13]. «Australia» дош лелийра ингалсан матте даьккхинчу французийн йаздархочун-утопистан Габриэля де Фуаньин жайнахь «Садер Жакан хиламаш а, Астралин Латтанаш дӀаделлар а» (фр. Les Aventures de Jacques Sadeur dans la Découverte et le Voyage de la Terre Australe; 1676)[14]. Тийна океанан дерриг къилба декъана и термин лелайот шотландин географо Далримпл Александра, шен «Тийна океанан къилбан декъахь некъбаран а, керла латтанаш кароран а историн коллекци» (инг. An Historical Collection of Voyages and Discoveries in the South Pacific Ocean; 1771) жайнахь. XVIII бӀешеран чаккхенгахь термин лелайо ботаникаша Шоу Джорджа а Смит Джеймс Эдварда а австралин континент шайн «Зоологи а, ботаника а Керла Голландехь» (инг. Zoology and Botany of New Holland1793)[15] жайнахь билгалйоккхуш, ткъа иштта 1799 шеран Уилсон Джеймсан[en] долу картин тӀехь[16] .

ИсториНисйе

Хьажа иштаНисйе

БилгалдахаршНисйе

  1. Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — Москва: АСТ, 2017. — С. 92. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4.
  2. Австралийское бюро статистики (31.12.2020)
  3. 1 2 Report for Selected Countries and Subjects
  4. 129 // Australian Road Rules
  5. Constitution of Australia. ComLaw (2003, 1 июнь). — «3. It shall be lawful for the Queen, with the advice of the Privy Council, to declare by proclamation that, on and after a day therein appointed, not being later than one year after the passing of this Act, the people of New South Wales, Victoria, South Australia, Queensland, and Tasmania, and also, if Her Majesty is satisfied that the people of Western Australia have agreed thereto, of Western Australia, shall be united in a Federal Commonwealth under the name of the Commonwealth of Australia»  Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2011 шеран 5 августехь.
  6. Rosenberg, Matt The New Fifth Ocean — The World's Newest Ocean — The Southern Ocean. About.com: Geography (2009, 20 август). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2010 шеран 5 апрелехь.
  7. Торресов пролив // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  8. Islands of Australia. United Nations Environment Programme (1998). Теллина 2020 шеран 4 майхь.
  9. 3101.0 - Australian Demographic Statistics, Dec 2018 (ингалс.). Australian Bureau of Statistics (20 June 2019). Теллина 2019 шеран 2 июлехь.
  10. Australia: World Audit Democracy Profile. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2008 шеран 5 январехь.
  11. Australian pronunciations: Macquarie Dictionary, Fourth Edition (2005). Melbourne, The Macquarie Library Pty Ltd. ISBN 1-876429-14-3.
  12. Purchas, vol. iv, pp. 1422—32, 1625. This appears to be variation of the original Spanish «Austrialia» [sic]. A copy at the Library of Congress can be read online [http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2006 шеран 22 августехь.
  13. Scott, Ernest. The Life of Captain Matthew Flinders(ингалс.). — Kessinger Publishing(ингалс.), 2004. — P. 299. — ISBN 978-1-4191-6948-9.
  14. Sidney J. Baker, The Australian Language, second edition, 1966.
  15. Ferguson, John Alexander. Bibliography of Australia: 1784—1830(ингалс.). — reprint. — National Library of Australia, 1975. — Vol. 1. — P. 77. — ISBN 0-642-99044-1.
  16. Estensen, Miriam. The Life of Matthew Flinders(ингалс.). — Allen & Unwin, 2002. — P. 354. — ISBN 1-74114-152-4.

ХьажоргашНисйе


 




ГӀалат дешнаш далорна Тобан «*» йолуш йолу тегашца <ref> йогӀуш йолу тег <references group="*"/> ца карийна