Эриванан губерни (эрм. Երևանի նահանգ; азерб. İrəvan quberniyası) — 1849 шарахь кхоьллина Российн империн административан дакъа, йукъ Эривань гӀалахь а йолуш.

Эриванан губерни
ХӀост
Coat of Arms of Erivan gubernia (Russian empire).png
Пачхьалкх Российн империFlag of Russia.svg Российн импери
Адм. центр Эривань
Бахархой 971 200[1] стаг. 
Луьсталла  стаг/км²
Майда 23 226,4 чаккхарма² (26 433,08 км²); Стрельбицкийца - 24 454,4 чаккхарма² (27 830,62 км²) км² 
1849
1917 шеран 7 ноябрь
Administrative map of Erivan Governorate - 1913.gif
Кар-кара далар
← Эрмалойн область Чоьхьара Кавказан демократин федеративан республика →
Викилармин логотип Медиафайлаш Викилармехь

ИсториНисйе

Йиллина Сенатан 1849 шеран 9 июнехь делла цӀеран омарца, Эрмалойн областан йукъабогӀучу махках:

Кавказан комитето къастийна Кавказан сардалан кехат тергоне эцна, аьттонца гӀуллакхаш дӀадахийтарна пайденна а, оьшуш а хиларна, урхалла дарна аьтто хиларна къобал дина, кхолла Чоьхьара Кавказан махкахь кхин а керла губерни, Оха Омар до: 1) Оцу керла кхуллучу губернин йукъа къастайе: Тиблисин губернин уездаш: Эриванан, Нахичеванан, Александрополан, Ахалкалахан дакъа доцург, ткъа Шемахин губернера Мигрински дакъа а, Шушин уездан Капак эвла. 2) Губернин гӀала хӀоттайе Эривань, цундела керла губернех ала Эриванан[2].

1872 шарахь дуьйна губерни лаьттара 7 уездах, 110 волостах а, 5 гӀалех а, 1283 кхин эвланех а. Ладаме нах беха меттигаш, Эривань йоцург, йара Александрополь, Нахичеван, Гавар, Ордубад, Эчмиадзин.

Эриванан губерни лаьттара къилба Чоьхьара Кавказан йуккъерачу декъехь, 41°7' а, 38°52' а къ-с. ш., 60°56' а, 63°54' а м-бал. й. йукъахь, йора нийса йоцу, къилбаседа-малхбузера къилба-малхбалехьа озийна параллелограмм; доза дара: къилбаседехьа — Тиблисин а, Елизаветполан а губернешца, малхбалехьа — Елизаветполан губерница, малхбузехьа — Карсан областца, къилбехьа — Азин Туркойчоьнан Эрзеруман вилайетца а, ГӀажарчоьнца а. ГӀажарчоьнца долу пачхьалкхан дозанан дохалла дара 246,5 чаккхарма, Туркойчоьнца — 130 чаккхарма; Эриванан губернин дерриг дозанан дохала дара 1052½ чаккхарма. Эриванан губернис дӀалоцура 24 454,4 кв. чаккхарма йа 27 830 км² (Стрельбицкийца). Бахархой хилла 804 757 стаг.

1918 шеран 22 апрелехь Чоьхьара Кавказан сейм кхуллуш цунна йукъайахара Эриванан губерни[3].

1918 шеран 28 майхь йукъайахара Хьалхара Эрмалойн Республикин[3].

ДӀайаьккхина 1920 шеран 29 ноябрехь ССР Эрмалойчоь кхуллуш[3].

РельефНисйе

 
Эриванан губерни 1882 шеран Blackie & Sons атласан тӀаьхь (Эдинбург)

Эриванан губернис дӀалоцура Жима Кавказан а, малхбален Эрмалойн акъарин а къилба дакъа, иза бара айабелла къилбаседехьара къилбехьа таьӀна болу мохк, гуонаха хедийна даккъаш долу, цара йоькъу иза цхьа могӀа тулгӀенан акъарешка а, 3 - 6,5 эз. фут хӀордан тӀегӀан тӀера айайелла лекха аренашка а. Уггаре айайелла меттигаш лаьттара губернин къилбаседехьа.

Безобдалан лаьмнашна а, Арагацан (Алагёзан) йукъахь лаьтта Александрополан аре, 5—6 эз. футал лоха йац, ткъа дерриг къилбаседа-малхбален губернин дакъа дӀалоцучу бух – Севанан чутаӀе, айайелла хӀордан тӀегӀанал 6340 фут лакха. Къилбехьа мохк мела а охьатаьӀа Араксан агӀорхьа, оцу эркан дохаллийца Ӏохку аренаш хӀордан тӀегӀанал 2—3 эз. футал лекха йац. Эриванской губернин йерриг майданах 3,6 % лаьтта 1 - 2 эз. фут лакхахь, 16,3 % — 2 – 4 эз. фут лакхахь, 29,8 % — 4 - 6 эз. фут лакхахь, 38,8 % — 6 - 8 эз. фут лакхахь, 9,3 % — 8 - 10 эз. фут лакхахь, 2,2 % — 10 эз. футал лакхахь. Иштта, 40 % сов губернин мохк лаьтта 6 эз. фут хӀордан тӀегӀанал лакхахь. Мохк лакха айабелла хиларна, и хедош долу ламанан даккъаш цец ца воккху баккхийчу барамашца, дукхаха йолу церан басеш айало легӀана басешца 11-12 эз. фут лакха, цигахь ӀиндагӀан агӀонашкара ло лаьтта дуьззина шарахь. Оцу агӀора йукъара ца доккху ша-лаьтта ламанан акъари — Алагёз а, Арарат а, церан баххьаш айало гуттаренна долчу лайшал лакха.

Эриванан губернин уггаре къилбаседа дакъа дӀалоцу, лакхахь ма-аллара, Александрополан акъарис, иза лаьтта Тиблисин губернех из адӀакъастийна Безобдалан дукъан а, къилбаседехь, Алагёзан а, Памбакан лаьмнашна йукъахь къилбехахь. Шинне а дукъан йукъара локхалла 8,5 эз. гергга фут йу, цхьацца баххьаш кхочу 9,9—10,6 эз. футе. Акъарин малхбален дакъа лаьтта Безобдалан а, Памбакан а лаьмнашна йукъахь, хиш дохку Храми эркан аьтту га долчу Борчала эркан лакхенашкара, цуо кхузахь лелайо Памбак цӀе, ткъа малхбузен, кхочу Арагац тӀе, хадайо Арпа эркан лакхенаша. Кхин дӀа къилба-малхбузехьа айало Арагацан тӀапломан массив, цуо шен дерриг лаьмнийн генашца а, контрфорсашца а дӀалоцу йоккха аре 2 эз. кв. чаккхарма гергга, айало хӀордан тӀегӀанал 13 436 фут лакха. Алагезан малхбалехьа, Памбакан лаьмнашна къилбаседехьа, Агманганан дукъан малхбалехьа 40° къ-с. ш. къилбехьа, Эриванан губернин йуккъерачу декъехь лаьтта Апаран акъари; иза мела а лоха йу Александрополанчул, хедийна Памбакан а, Агманганан а лаьмнийн, хи дуьллу Араксан аьрру агӀора кхета эркаша: Апаранам а, Раздан а. Губернин оцу декъан къилбаседа йист айайелла 6,5 а, 7 а эз. фут, Эривань гӀалин тӀейогӀу къилбаниг, 3,5—4 эз. футал лекха йац; лаьмнийн баххьаш ца кхочу 9,5 эз. футе. Губернин дерриг къилбаседа-малхбален дакъа дӀалаьцна Севан Ӏоман йоккха чутаӀено, цунна гуонаха ду лекха лаьмнаш. ЧутаӀенан майда йу 4200 кв. чаккхарма гергга, царех 1200 кв. чаккхарма дӀалаьцна Ӏомо (6340 фут хӀордан тӀегӀанал лакхахь). Севанан чутаӀе къилбаседа-малхбалехьа лаьтта Севанан дукъ, цуо къастайо иза Елизаветполан губернех, Оцу дукъан къилбаседан декъехь лаьтта Семёновн дукъ доккхийла (7124 фут), цунна тӀехула цӀерпоштнекъ биллале боьдура цхьа некъ (Чоьхьара Кавказан цӀерпоштнекъан Акстафа станцера) Севан Ӏам тӀе а, Эриване а. Цуьнан къилба йуьхьиг, уггаре лекха йу (Гинал-даг — 11 057 фут), тӀекхета Гезаль-дара йа Гокчин дукъан, цуо гуо лаьцна Севанан чутаӀен къилбе агӀора; цуьнан дукхаха долу баххьаш хӀордан тӀегӀанал 11 эз. фут лекха ду. ТӀаьххьара, Севан Ӏоман малхбузен йистехула дахбелла Агманганан дукъ, иза лаьтта цхьа могӀа бижина тӀапломах, церан баххьаш, дукха хьолехь гуш долчу кратерашца, айаделла 12 эз. фут гергга. Севанан чутаӀен хи дуьллу Ӏам чу кхета масех жима эрко а, Раздан эркан лакхенаш а, иза арадолу Севан Ӏоман къилбаседа-малхбузен агӀора, доьрзу къилба-малхбузехьа, Эривань гӀалин уллехула долий кхета Араксах. Эриванан губернин къилба-малхбален дакъа дӀалаьцна ламанан махко, иза кхуллу Зангезуран лекха дукъан дуккха а генаша, уьш хьажийна Гезаль-дара лаьмнашкара, нисса къилбехьа Араксан тӀе, иза Эриванан губернин Елизаветполан губерница доза ду. Зангезуран дукъан дукха долу баххьаш айало 10—11 эз. фут лакха, ткъа масех кхочу 13 эз. футе (Капуджух — 12 855 фут). Хьахийна ламанан мехкана хи дуьллу Малхбален Арпа, Нахчыван, Алинджи-чай эркаша, уьш охьаоьху кӀоргачу Ӏинашкахула, кхета Араксах. Эриванан губернин къилба йистехь Аракс эркаца лаьтта уггаре нийса а, лоха а (3,5—2 эз. фут) меттиг йу губернехь, иза йу цхьа могӀа малхбузера малхбалехьа охьатаьӀа шера аренаш. Уггаре йоккха аре, 2,5 эз. кв. чаккхарма гергга, дӀалоцу хьена латта долу Эриванан аре, иза лаьтта Эриванан губернин къилба-малхбузен декъехь Аракс эркан шине а агӀора, Алагезан ламанан кӀажошкара Агрыдаган лаьмнийн кӀажошка кхаччалц, ткъа иза пачхьалкхан доза ду Туркойчоьнца, къилбехьа. 9 - 10 эз. фут локхалла йолу, Ӏункар а, тархаш долу а Агрыдаган дукъ, чекхдолу малхбузехь, Эриванан меридианехь, цуьнан йу гуонахьа 120 чаккхарма кхаччалц Араратан ламанан тобанан массив, иза лаьтта Боккха Араратан (16 915 фут) а, Жима Араратан (12 840 фут) а чутаӀенехь царна йукъахь тӀеттӀакхета кхо доза Российн, ГӀажарчоьнан, Туркойчоьнан. Боккха Араратан бохь къевлина бу гуттаренна а лайша (лайн аса къилбаседан а, малхбузен а басешкахь охьайолу 12 806 футе, малхбален а, къилбан а — 12 136 футе), ткъа цуьнан Ӏинашкахь лаьтта кегийра шаш. Араратан лайшкара ца долу цхьан а эрк, хӀунда аьлча дерриг хи дӀахӀуда хира тӀапломан лаьтто. Геологин агӀора Эриванан губернин акъареш гойту цхьаьна заманахь тӀапломан болх алсама жигара хилла мохк санна; царна тӀехула стомма чкъор ду туфах, трахитех, базальтех, долеритех, лавех, кхечу Ӏаьттийначу породех, ткъа дукхаха долу ламанан баххьаш (Йоккха а, Жима а Арарат, Алагез, Агманганан дукъан баххьаш, кхин дерш а) ду дийшина тӀаплаьмнаш.

ХишНисйе

Эриванан губернин хиш, Куран чу шен хиш хьуш долу Памбакан а, Акстафан а уггаре къилбаседехьара эркийн лакхенаш йоцург, Араксан системера ду. Эриванан губернин дерриг эркаш, Аракс доцург, кӀоргачу Ӏинаш чухула охьаоьху ламанан Ӏовраш йу, хин барам сиха хийцало лайш дашаре йа догӀаш даре хьаьжжина, уьш лела ца до хидилларехь бен, хи ца диллича губернин доккхаха долчу декъехь латта лела ца ло. Эриванан губернин коьрта эрк къилбехьахула дозанера Туркойчоьнан а, ГӀажарчоьнан а асанехула догӀу Аракс ду. Аракс чекхдолу Эриванан губернин Карсан областца долчу дозанехула 24,8 чаккхарма дохаллехь, губернин чухула — 141,6 чаккхарма, ГӀажарчоьнца долчу дозанехула — 210 чаккхарма, ткъа дерриг дохаллехь 376,4 чаккхарма. Эрк дожаран йуккъера барам техка 1 фут тӀера 30 футе кхаччалц, йуккъера барам 6,5 фут, шоралла 15—60, меттигашкахь 100 сажа, кӀоргалла 3—15 фут. Хи, даиман аьлча санна даьржина ду, амма дика ду, тӀедан долало мартехь, наггахь февралехь, кхин тӀе наггахь тӀедогӀу 3 сажа кхаччалц; охьадожа долало июнехь дуьйна; гечонаш губернехь 32 ду, бураман дехьаволийла 5 йу, тӀайнаш дац (2 аьчканиг деш ду). Кеманаш ца лела хи кӀезиг хиларна. Севан Ӏам боцург, Эриванан губернехь ладаме Ӏаьмнаш дац.

КлиматНисйе

Эриванан губернин климатан хьал чӀогӀа тайп-тайпана ду меттиган хӀордан тӀегӀанан тӀера локхаллин хьоле хьаьжжина; климатан къаьста башхаллаш йу шеран заманашка а, дийнан сахьташка а хьаьжна цӀеххьана температураш техкар, аьхка чӀогӀа йовха хилар а, Ӏай шийла хилар а, кӀезиг йочанаш хилар а. Лахахь даладо Эриванан губернин климатан цхьадолу терхьаш, цу тӀе билгала даккха деза, Александрополь а, Гавар а станцеша, дика лакхахь лаьтташ хиларна, акъарийн климатан амал гойту, ткъа Эривань, Эчмиадзин, Аралых станцеша — араксйистера аренийн климат, уьш шозза лахахь йу акъарел.

Локхаллаа, метрашкахь Январь Апрель Июль Август Ноябрь Шо Йочанийн шеран
барам, мм
Йочанаш йолу
денойн барам
Гавар 1946 - 5,3° 4,5° 17,4° 17,7° 2,3° 6,0° 474 105
Александрополь 1524 - 10,9° 5,0° 18,4° 18,8° 1,7° 5,4° 381 95
Эривань 994 - 9,0° 12,6° 24,3° 25,0° 6,2° 11,2° 324 93
Эчмиадзин 865 --- --- --- --- --- --- 267 ---
Аралых (Араратан кӀажа) 839 - 6,4° 12,7° 26,1° 26,3° 4,6° 11,6° 158 58

ПромышленностьНисйе

Эриванан губернехь Фабрикийн-заводийн промышленность кхиина гӀийла; кемсийн-къаркъин промышленность йоцург, уггаре дика кхиина йогӀу даридуца, спиртцӀанноран, дама доккхьу, цӀесталало, даьттадоккху, бамбацӀаннор, йийдаккхан арахецараллаш. Йаккхий промышленностан предприятеш чӀогӀа кӀезиг йу. 1900 шарахь йара 3469 промышленностан предприятеш, цара арахоьцура 1 336 640 соьман сурсаташ, цунах 1 млн сов ло: дама даккхаро (409 эз.), кемсийн-къаркъинн (390 эз.), дари дуцу (117 эз.), спиртцӀанноран (98 эз.) арахецараллаш.

ПхьолгӀанийн, кхин башха кегийра пхьолгӀанийн промышленность кхуьу дика алсама цхьайолчу кӀошташкахь, арахецараллин жима бараме хьаьжна доцуш, бахархошна ладаме маьӀна долуш йу. Дерриг оцу тайпана промышленносто хьовзо ахча 309 эз. сом бен дац; цуьнан уггаре ладаме отраслаш — мачашйар, бедар тегар, детин пхьола, кузашдар. Шайн цӀахь кузаш дар кхиина ду кхерста а, ахкхерста а бахархойн, чӀогӀа уьйр йу церан гӀуллакхца а, дхарца а. Кхунна йукъа догӀу кхурдаша а, азербайджанийн цхьаьна декъо а тӀаргӀанах кузаш, палсаш, джиджимаш (дорожкаш), машшаш, четаршна морса кӀадеш, галеш, белшах тосу тӀоьрмигаш дар, кхин бахамехь оьшу а, йохка а хӀумнаш йар. Кузаш дуцар а, оцу тайпана кхин хӀумнаш йар а леладо беккъа зударша; бӀаьста а, аьхка а цара кечдо эханг, басарбо, ткъа гурахь а, Ӏай а дуцу. Дерриг арахецна кузан сурсатийн мах 30 эз. соьмал кӀезиг хуьлу. Эриванан губернера лаьмнашкахь маьӀданаш дикка дукха ду, амма уьш дахар гӀийла ду; девза цӀестан, детин-дашин, дашин, аьчкин, кобальтан маьӀданаш, саьнгал, тӀулган туьха, амма алсама туьхий бен ца доккху. ТӀулган туьха даккхар кхиина Сурмалун уездехь Кохб эвлана уллехь, Араксан аьтту бердаца, кхечу меттигашкахь Нахичеванан уездан Суст эвлан йистехь. 1901 шарахь Кульпан маьӀда доккху меттигехь уггаре дика туьха доккху, даьккхина 1 754 500 пуд, Нахичеванан — 82 659 пуд, Сустан — 27 125 пуд тӀулган туьха. Александрополан уездера Сицимаданан цӀесталалоран заводехь 1901 шарахь даьккхина 49 650 пуд маьӀда, амма цӀеста ца даьккхина. ГӀишлошйарехь лелайо массанхьа а йолу туф. ЧӀара лоцу, кегийрачу барамехь, Гокче Ӏам тӀехь.

ДешарНисйе

Эриванера божарийн а, зударийн а гимнази а, хьехархойн институт а, Александрополера зударийн прогимнази, галийн доьшийлаш 5, гӀалийн йуьхьанцара йукъараллин ишколаш — 12, гӀалийн йуьхьанцара Ӏедалан ишкол — 1, йуьртан Ӏедалан нормин ишколаш — 4, йуьртан ишколаш — 12, халкъан серлонан министраллаш — 18, йуьхьанцара — 39, долара — 8. 1900 шарахь вара 6983 дешархо. Цхьайолчу доьшийлашкахь пхьолан а, йуьртабахаман а дакъош дара.

  Арахьара суьрташ
  Эривань-Елисаветполан халкъан доьшийлийн дирекцин карта 1876 шеран хьолехь

Грамотин тӀегӀанца эрмалойн бахархой оьшура оьрсийнчарал, амма хаъал алсама бара кхечу къаьмнел. 1897 шеран бахархой багарбарехь (1905 шеран арахецар) билгаладоккху «Губернин меттигера бахархойх эрмалой, алсама оьзда долу халкъ санна, грамотин тӀегӀанца лаьтта хьалхарчу меттигехь… грамота йолу эрмалойн процент кхузза гергга сов йара грамотин говза гӀезалойл, грамота йолу эрмалойн зударийн процент йалхазза алсама йу грамотин говза гӀезалойн зударел».[4]

ХӀостНисйе

 
Александр II-чо чӀагӀдина официалан йийцарца губернин хӀост (1878 г.)

Эриванан губернин йехачу хенахь йацара шен хӀост. Российн империн губернийн а, областийн а хӀостийн керла проекташ чӀагӀйинчул тӀаьхьа 1878 шарахь бен Эриванан, 46 керлачу хӀостаца цхьаьна, ца хилира шениг. Цул хьалха лелайора 1843 шеран Гуьржийн-Имеретин губернин Эриванан уездан хӀост. И хьал лаьттара 1878 шо кхаччалц, оцу хенахь чӀагӀйира губернин хӀостан керлачу бакъонашца йогӀуш йолу чаккхенан вариант. ХӀостах закон арадаьлла 1878 шеран 5 июлехь, цуо боху: "Сина турс тӀехь, детин тарх, дешин оьрсийн жӀаро тажтиллина. Турсан тажтиллина Императоран тажца, гуо бина дешин ножан гӀаш, Андрейн асано"[5].

БилгалдахаршНисйе

Комментареш
Хьосташ
  1. Россия. Географическое описание Российское Империи по губерниям и областям с географическими картами. / А.Е. Рябченко. — СПб.: Тип. "Бережливость", 1913. — 286 с.
  2. Полное собрание законов Российской империи, собрание 2-е, т. XXIV, ст. 23303
  3. 1 2 3 ЭРИВАНАН ГУБЕРНИ • Большая российская энциклопедия - электронная версия. Теллина 2021 шеран 18 февралехь.
  4. Перепись населения. т.71 Эриванан губерни. Н.А.Тройницкий (ред.) (С.-Петербург, 1905).pdf (1905).
  5. Аветисян Ваэ, Геральдика армянских земель в составе Российской империи.- Ер.:Ав. издание, 2018, с. 117-128

Литература а, хьажоргашНисйе