Iаьс-хи[1], Ӏacc хи[2] (гуьрж. ასა, гӀалгӀ. Эс оьрс. Асса) — Къилбаседа Кавказан эрк, Соьлжан[3] аьтту га.

Iаьс-хи
гуьрж. ასა, гӀалгӀ. Эс, оьрс. Асса
Ingushetia - Assin Valley.jpeg Теркан бассейн
Амал
Дохалла 133 км
Бассейн 2060 км²
ДӀаэхар
Хьост  
 • Эрк долу меттиг Доккха Кавказан дукъ
 • Локхалла 1806 м
 • Координаташ 42°39′29″ къ. ш. 44°54′28″ м. д.HGЯO
Хикхоче Соьлжа
 • Эрк чекхдолу меттиг Заки-Эвла ТӀехьа-Мартанан кӀошт Нохчийчоь
 • Локхалла 167 м
 • Координаташ 43°15′17″ къ. ш. 45°24′55″ м. д.HGЯO
Хин охьане 12,3 м/км
Эрк долу меттиг
Хин система Соьлжа → Терк → Каспий-хӀорд

Пачхьалкхаш
Регионаш Пхейн-Мохк, ГӀалгӀайчоь, Нохчийчоь
Код  ПХР чохь 07020001112108200005482
Ӏаьс-хи (Кавказ)
Blue 0080ff pog.svg
хьост
Blue pog.svg
хикхоче

ГеографиНисъе

 
Ӏаьссан чӀож, ГӀалгӀайчоь

Схьадолу коьрта Кавказан даккъийн къилбаседа басешкара Гуьржийчоьнан Пхейн-Махкара[4]. Кхоллало Чимгисцкали а, Цирилованцкали а эркаш, 1806 м[5] лакхахь, цхьаьнакхетачу меттигера. ОхьадогӀу ГӀалгӀайчоьнан а, Нохчийчоьнан а мехкашкахула. Закан-Юртан гергахь Соьлжах кхета.

Эркан дохалла — 133 км, хи гулден майда — 2060 км²[6], хин хершан шоралла аренашкарчу декъехь — 60 м сов. Ӏаьс-хи охьадогӀу Гуьржийн махкахула 20 километр, ГӀалгӀайн махкахула 91 километр, ткъа Нохчийчухула — 32 км.

Iаьс-хи тӀера нах беха меттигашНисъе

Ӏаьс-хин тӀехь лаьтта эвланаш: Чимга, Ахиели, IамгIие, Нилха, Наькъасти, ГIолошпхье, Хамха, Йовла, Хьули, ГаьриетӀа, Каьзие, Бишта, Дешхьакхле, Къоста, Карт, Колие, Коьккие, Оьзига, Пхьуй, ГӀаьппие, ЦӀоьлие, БӀархание, Паьлинга, ТӀумгӀа Кхаьхк, Хьайрах, БӀаьрахие, Лаймие, Ний, ТӀаргим, Эгикхал, Олкумие, Мужиче, Галашкие, Алхастие, ГӀажарийн-Юрт, Берд-Юрт, Эха-Борзе, Керла-Шара, Закан-Юрт.

ГеннашНисъе

ГуьржийчуьраНисъе

ГӀалгӀайчуьраНисъе

НохчийчуьраНисъе

ГидронимНисъе

Ширачу заманахь эрк деза хи лорура. ЦӀе йоьзна ю, хетарехь, гӀажарша Къилбаседа Кавказе чуеина керсталлин хьалхарчу муьрера шира жуьгтийн тобанах. Вайнехан кхетамехь «Ӏаьса» дешан маьӀна «ийман доцург» ду, дуьххьал дӀа аьлча «текъамдин» я «текъархой»; «Ӏаьсанаш» хилла вайнах, пхий, хӀирий, кхарачой балкхарой.

Твердый А. В. Топонимический словарь Северного Кавказа. — 1. — Краснодар, 2006.

Хин реестрах хаамашНисъе

Российн пачхьалкхан хин реестран хаамашца юкъахь ду Малхбуза-Каспийн бассейнан гуон, эркан хин бахаман дакъаСоьлжа Соьлжа-ГӀалан тӀиера Органах кхетталц. Эркан майда — Каспий-хӀордан бассейнан эркаш Теркан а, Ийдалан а шина хин юкъ[6].

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001112108200005482[6].

БилгалдахаршНисъе

  1. Сулейманов, 2006, с. 13.
  2. Карасаев А. Т., Мациев А. Г., 1971, с. 727.
  3. Асса, река // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  4. Лист карты K-38-X. Масштаб: 1 : 200 000
  5. Картан кехат Картан кехат [{{{3}}} 39. Масштаб: 1:50 000. Арахецна терахь билгалде/меттиган хьалаш.].
  6. 1 2 3 «Асса» — Пачхьалкхан хин реестран объектех хаам.

ЛитератураНисъе

  • Карасаев А. Т., Мациев А. Г. Географические названия // Русско-чеченский словарь. — Москва: Русский язык, 1978. — 728 с.
  • Сулейманов А. С. Топонимия Чечни / Ред. Т. И. Бураева. — Грозный: ГУП "Книжное издательство", 2006. — 711 с. — 5000 экз. — ISBN 5-98896-002-2
  • II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : ЧИ кн. изд-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.

ХьажоргашНисъе