Чи́ли (испан. Chile, официалан цӀе — Респу́блика Чи́ли (испан. República de Chile [reˈpuβlika ðe ˈʧile])) — Къилба Американ къилба-малхбузера пачхьалкх, дӀалоцу Тийна океанан а, Андашна а юкъара еха готта лаьттан аса.

Республика Чили
испан. República de Chile
Байракх ХӀост
Байракх ХӀост
Девиз: «Por la razón o la fuerza
(испан. 
Бакъонца я ницкъаца
Шатлакхан Илли: «Himno Nacional»
CHL orthographic.svg
Маьрша яьлла терахьаш 1810 шеран 18 сентябрехь (Испанех)
Официалан мотт испанхойн
Коьрта гӀала Сантьяго
Йоккха гӀала Сантьяго
Урхаллин тайпа Президентан республика[1]
Президент Себастьян Пиньера
Латта 37-гӀа дуьненахь
 • Дерриг 756 950[2] км²
хина тӀехле 1,07
Бахархой
 • Мах хадор (2017) 17 789 267[3] стаг
ДЧС
 • Дерриг (2019) 507 млрд[4] долл. (42-гӀа)
 • ХӀораннан а сина 27 058[4] долл.
АДКМ|ИЧР (2018) 0,843[5] (чӀогӀа лакхара; 44-гӀа меттиг)
Бахархойн цӀерш чилихо, чилихой
Ахча Чилин песо (CLP,код 152)
Интернет-домен .cl
Код ISO CL
Код МОК CHI
Телефонан код +56
Сахьтан асаш -3
Автомобилийн некъаш аьтту агӀора[d][6]

Малхбузехьа Тийна океан ду, малхбалехьа доза ду Аргентинаца, къилбаседехьа — Перуца, къилбаседа-малхбалехьа — Боливица.

Чили бердйистан аса ю 6435 км йохаллехь, эксклюзиван бакъо ю уллехь лаьтта хӀордан аренан, цунах олу Чилин хӀорд[7], цунна чуйогӀу йиъ область[8]: мехкан хиш (120 827 км2), уллера зона (131 669 км2), юкъараяьккхина экономикан зона (3 681 989 км2), бердаца йолу континентан шельф (161 338 км2).

ЭтимологиНисъе

Историка де Акоста Хосес ма-дийцара, «Chile» бохург кечуа маттахь «шийла»[9] я «доза»[10] бохург ду. Кхечу версица иштта олура Чилин махкарчу коьрта тогӀенах.

ИсториНисъе

 
Сантьяго, 1779

Чилин истори йолало оцу регионе нах хевшинчул тӀаьхьа 13 000 шо гергга хьалха.

Испанин колонизацин мурНисъе

Испанхой Чилин къилбаседа декъе чубаьхкале, цигахь дехара индихойн къаьмнаш кечуа а, аймара а, юккъерчу декъехь — мапуче, къилбехахь — алакалуфаш, яганаш, она.

XIII бӀешо чекхдолуш — XIV бӀешо долалуш Чилин къилбаседа дакъа (Мауле эрк тӀекхаччалц) схьадаьккхира инкаша. Мауле эркан къилбехьа мапучен тайпанаш къар ца делира инкашка, чӀогӀа дуьхьало йира цара.

 
«Перун хроника» жайнин хьалхара дакъа, (1553)

1535-50 шерашкахь испанхойн конкистадораш схьайоккху Чилин бердйист 40° къ. ш. гергга, цигахь кхуллу масех гӀала: Сантьяго, Нуэва-Эстремадура, Консепсьон, Вальдивия[11]. Къилбаседа кӀошташ, цигара бахархой марзбелла бара инкашна куьйга кӀела Ӏан, испанхоша къарйира атта. Мапуче бехачу кӀошташкахь испанхой къилбехьа гӀертар тӀемаш бан безаш хуьлура.

де Сантильян Фернандо ву 1558 шарахь Чилехь юкъаяьккхинчу гӀараяьллачу Сантильянан йолан[es] (испан. Tasa de Santillán) автор. Уьш дара испанхойн а, мапуче а къаьмнашна юкъара юкъаметтигаш нисъен дуьххьарлера законаш. Уьш хӀиттийнера бахархой кхалхар бахьнехь кӀезиг бисарна а, испанхой индихошца тӀех гӀуо хиларна а.

Колонизаци йолалуш Чилин махкахь вехара 1 миллион гергга стаг, 1590 шеран гергахь индихойн барам охьабелира 549 эзаре кхаччалц, тӀемаш, цамгарш, лайн белхаш бахьнехь[12].

Испанхошна ца карийра Чилехь алсама мехала металлийн маьӀданаш, колонизаци йирзира юьртабахаман амале, XVII—XVIII бӀешерашкахь испанин къиечу Эстремадура провинцера а, кхин баскийн а мухажираш чубаржар бахьнехь.

Чилин юккъерачу декъехь Ӏаламан хьолаш тера дара испанерачух. Цигахь ден долийра кӀа, мукх, кӀуомал, кемсаш. Иштта лелон долийра бежнийн а, уьстагӀий а.

XVIII бӀешарахь доккха маьӀна хилира цӀеста даккхаран. Иштта, колонин муьрехь бух биллира таханлерачу Чилин экономикан.

Оцу муьрехь къаьмнаш иэн доладелира. XIX бӀешо долалуш метисаш бахархойх 80 % гергга бара.

Маршонан мурНисъе

 
Бернардо О’Хиггинс

XIX бӀешо долалуш (1810—1823) Бернардо О’Хиггинс а, Родригес Мануэль а коьртехь волуш чилин къомо Испанин колонин Ӏедалах маршо яьккхира.

1837 шарахь Чилин а, Аргентинан а Боливин а, Перун а дуьхьала аьтто болуш хилла тӀом, Хьалхара а, ШолгӀа а «тийнаокеанан тӀемаш» Чилин ло гӀоле хьал Къилба Американ малхбуза бердйистехь. XIX бӀешеран юккъехь Чилин цхьа могӀа нах хевшина меттигаш кхоьллира Германера мухажираш.

Чилин ШолгӀа дуьненан тӀом болабаллалц хилла кхиамаш боьзна бара хьалха селитра а, цӀеста а даккхарца, цул тӀаьхьа баккха болийра кӀора, даккха долийра дети. Пайден маьӀданаш даха долоро хаъал айира Чилин экономика.

1927—1931 — Карлос Ибаньесан диктатура. Диктаторан урхаллин хьесапаш Ибаньеса иэн дора социалан демагогица, гойтура ша гӀийлачу нехан агӀонча а, олигархин мостагӀ а, цунах олура «Керлачу Дуьненан Mycсолини».

1931 — демократи юхахӀоттийна, президентан харжамаш хилла.

1932 шеран июнехь аьрру эпсарийн хунтас харцам бина, вожийра демократица хаьржина президент, кхайкхийра Социалистийн республика Чили кхоллар, амма иза 12 дийнахь бен ца лаьттира.

1932 шеран октябрехь — демократи юхаерзийна, президентан харжамаш хилла. Цул тӀаьхьа 40 шо сов — демократин кхиар.

1938—1952 — Ӏедалехь ю аьрруцентристийн правительство.

1952—1958 — хилла волу диктаторан Ибаньесан демократица хаьржина президентан урхалла.

1964 шеран президентан харжамашкахь туьйлира шен хийцамийн «Маршонан хьолашкара революци» программица Керсталлин-демократин партин (КДП) корта Фрей Монтальва Эдуардо. Аграрийн хийцамаш, пачхьалкхо цӀеста схьаэцар (пачхьалкхо схьаийцира цӀеста доккху предприятийн 51 % акцеш).

Альенден хийцамаш а, Пиночетан контрхийцамаш аНисъе

Уггаре бес-бесара мах хадабо 1970—1988 шерийн муьро, иза боьзна бу президентан Альенде Сальвадоран правительствон гӀуллакхца а, инарла Пиночет Аугустон тӀеман хунтан хийцамашца а.

 
Сальвадор Альенде ГДР маркин тӀехь

Коьртехь хаьржина (амма абсолютан дукхалла ца хилира) президент Альенде Сальвадор волу, Ӏедале блок «Халкъан марталла» (цхьаьнатоьхна аьрру а, аьрруцентристийн а партеш, кхолламаш) еиначул тӀаьхьа, 1970—1972 шерашкахь махкахь бира аьрру блокан цхьа комплекс социалан-экономикан хийцамаш: предприятеш а, банкаш а къоме ерзор, аграрийн хийцамаш, социалан программаш кхочушъяр, белхалошна гӀоле долчу агӀора белхан законаш хийцар. Оцу хенахь зийра пачхьалкхан экономикан компьютеран урхалла (проект Киберсин), хилира ийна жамӀ юханехьа йолу зӀе меллиша хиларна. Альенден политика Ӏоттаелира консервативн финансийн, промышленностан а, латифундин а гуонийн кхуьучу дуьхьалонца махкан чоьхьахьа а, кхечу мехкийн корпорацийн Ӏаткъамца арахьа а. Цуо кхачийра экономикан халонашка, тӀаккха цунах хилира экономикан бохам. Лакхара инфляцис а, сурсатан къоьлло а айира социалан Ӏаткъам, цуьнца цхьаьна аьтту оппозицин ахчанех йира забастовкаш[13], урамашкахь низамаш дохийра[13], аьтту терроризм йолаелира. Ражах зие хиллачеран а, гӀурт юкъахь беллачеран а барам хууш бац.

Экономикан хьал кхин а иэшийра, американ а, дуьненаюкъара а яккхийчу банкийн агӀора, Чилин йина кредитан бойкото. Президент Альенден гуттаренна а Ӏаткъам бора цхьаьна агӀора аьррурадикалаш, цара сиха хийцамаш бие, дехьадовла арахецар къоме ерзорна тӀиера капиталистийн доларниг юьззина экспроприаци яре; ткъа кхечу агӀора — аьттушан, цара бохура хийцамаш сацабие, йита кхайкхийна социалан гарантеш[13].

 
Чилин дерриг чоьхьара сурсат шарахь хийцадаларан процент

ЦТУ финансаш латтийра оппозицин массийн хаамийн гӀирсашна, политикашна, кхолламашна, гӀо дира кампанин махкара хьал эрча доккхуш[14][15]. Альенден правительствос доху законаш чекх ца довлийтара «Халкъан марталлин» юкъара йоцучу парламентан дукхалло. Парламентан харжамаш 1973 шеран мартехь тӀечӀагӀдира юкъаралла екъаялар. 1973 шеран 26 майхь Лакхара Суьдо бехке йира Альенден раж махкара законаш дохадарна. 1973 шеран 22 августехь Къоман конгрессо тӀеийцира резолюци, цуьнца правительство законехь яц аьлла кхайкхийра, Альенде бехке вира конституци йохаярна. Факт хилира, «Барто» кхойкхура тӀеман ницкъашка Ӏедалан дуьхьала бовларе, уьш «законан новкъа боллалц». Оппозицин дацара Альенде Ӏедалера дӀаваккха оьшу 2/3 дакъа аьзнаш. 1973 шеран сентябрехь пачхьалкхан Ӏедалан агӀо сецира.

Лакхара инарлатето сацам бира тӀеман харцам бан. Харцам беш президентан гӀала йоккхуш Альенде Сальвадор вийра (ширачу хаамашца[16][17][18]) я ша шен вийра (и верси елира 2011 шарахь Альенден дакъа схьадаьккхина теллинчул тӀаьхьа[19][20][21]). Махкахь хӀоттийра Правительствон Хунтин коьртехь инарла Пиночет Аугусто волу диктатура.

Конституци лелар сацийра, дӀасахийцира Чилин Къоман Конгресс, законехь йоцуш кхайкхийра ерриг аьрру а, аьрруцентристийн а партеш а, кхолламаш, Халкъан марталлин юкъайоьдурш а, ца йоьдурш а, ца магийра Белхалойн марталлин профцентр (CUT), хӀаллакйира Киберсин проект, аьтту партийн болх «сацабар» кхайкхийра, ткъа 1977 шарахь иштта маггане а ца магийра. ТӀаьхьа кхоьллира керланаш, тӀеман ражан тергонехь йолу можа профсоюзаш[22][23].

Харцам бича хӀоттийна официалан хьал («Гуо лаьцна хьал»), лаьттира 11 сентябрал тӀаьхьа баттахь. Оцу муьрехь Чилехь вийра 30 эзар сов стаг[24][25][26].

1990 шарахь Чилехь — АЦШ кховдийначу методикца — кхоьллира «Бакъ долчун а, маслаӀатан а комисси», цуо болх бира шарахь (зие хиллачеран дехаршца бен доцуш). Комиссис листира 4500 гергга диктатуро зулам диначеран гӀуллакхаш[27]. Шерца доза тоьхна Комиссин хан йоцуш, Комиссин лимит елира шен таронашца 1978 шарахь Пиночет Аугустос тӀеэцна Амнистех Законаца, цуо суд ян йиш ца лора харцаман муьран дукхаха долчу зулмашна. Иза бахьнехь Комисси хӀинца а емал еш ю аьрручеран, либералийн, профсоюзан, бакъоларъярхойн кхолламийн агӀора[28].

2004 шарахь президентан Лагосан омарца кхоьллина Политика бахьнехь лецначеран а, ницкъ баран а гӀуллакхийн комиссин белхан жамӀашца баллалц долу пенси делира 28 эзар сов стагана, оцу я кхечу агӀора тӀеман хунтан урхаллех лацар а, ницкъбар а бахьнехь зулам хиллачарна.

Ӏедалан мостагӀий хӀаллакбар дӀадаьхьира мехкал арахьа а. ГӀараелира политикан эмигранташ дӀабоху Операци «Кондор», иза йира Къоман талламан урхалло (ДИНА), Латинан Американ кхечу диктатурийн баха гӀуллакхашца цхьаьна. Масала, «Коломбо» операцино «Чилера араваьккхина» 119 стаг вийра. Цуьнца цхьаьна Пиночетан ражо европин ультрааьтточаьрца оцу гӀуллакхна юкъаметтигаш латтийра[29].

Инарла Пиночетан урхаллин мур политикан агӀора гражданийн а, политикан а бакъонаш, оппозици къиза охьатаӀъяран бух тӀехь яра. Репрессеш, лецарш, ницкъбар лаьттира диктатура чекхъяллалц[30][31]. ГӀараваьллачех репрессин кӀела вахнарг вара Чилин йишлакхархо-бард Хара Виктор.

 
Сантьяго, 2007

Пиночета политикан тӀаьхье бахархойн социалан-экономикан бахаман къийсаме болх бу. Аьрручарна хетарехь, хаъал юхаяьлла правительство болийна неолибералан контрхийцамаш бахьнехь (хийцамашна юьххьехь мехаш айаделира цхьаццанхьа 18—20-за, ткъа коьрта дааран сурсаташна, масала, бепиг, шура, жижиг, — 4-10-за[к 1]), иза бахьнехь тахана 20 % гергга бахархой (официалан хаамашца) беха къоьллехь[32], ткъа приватизацех пайда эцна ша диктаторо, цуьнан доьзалша, кхин ражан гӀуллакххоша[33].

Аьттучара а, неолибералийн авторша иштта хиламийн интерпретаци къовсаме юьллу, ткъа тешаллин балабо Пиночетан экономикан политикан куьйгаллица бина болу ладаме экономикан кхиамаш. Тахана Чилин ю уггаре эффектан экономика ерриг Латинан Америкехь, адаман потенциал кхиаран индексца лаьтта 44-гӀа меттигехь, юкъайоьду чӀогӀа лакхара адаман потенциал йолчу мехкашна. Transparency International рейтингца мехкан кхин а ю уггаре лахара коррупцин тӀегӀа — 2013 шарахь 20-гӀа меттиг.

1978 шарахь МХГӀ цензура мела а лагӀъелира цхьаццанхьа магийра «дуьхьала йолу эфир» радиохь а, телевиденехь[34] а. 1980 шарахь махкахь тӀеийцира керла конституци, амма юьззина иза юкъаяккхар дӀатеттира 1988 шо кхаччалц. 1988 шарахь Чилин ерриг исторехь ца хиллачул йоккха протесташ а, АЦШ Ӏаткъам а бахьнехь, Пиночет реза хилира диктатура йисаран плебисцит ян. Плебисцит йолаялале бакъо елира болх бан аьтту партешна (фашистийн партеш де-факто яра Чилехь диктатура йолуш а, массо партешна болх бан ца магийтана доллушехь)[35]. 1988 шеран 5 октябрехь Пиночет ийшира плебисцитехь, ткъа цуо гулйина Къоман кхерамазаллин кхеташоно тӀе ца ийцира диктаторан лаам, тӀе ца иэцар плебисцитан жамӀаш, керла харцам бар[36]. 1989 шарахь Чили дехьаелира демократин урхалле, хилира харжамаш, цигахь туьйлира диктатуран оппозици блок «Демократин партийн коалици». 1990 шарахь Керсталлин демократи блока кандидат Патрисио Эйлвин дӀалецира президентан дарж.

Говзанчаша, 1980 шеран конституцин бух тӀаьхь, мах хадабо Чилин пачхьалкхан-бакъонан хӀоттаман демократин а, диктатуран а юкъара компромисс санна, хӀунда аьлча цунна чохь ю гражданийн Ӏедалан эскарна терго ян таронан доза туху механизмаш, цуо ло преференцеш хилачу тӀеман ражан гӀуллакххошна[37].

Аналитикийн хаамашца, хӀинца Чилис боккху 1-ра меттиг конкурент хила таро хиларан интегралан гайтамца Латинан Американ мехкашна юкъахь (27 меттиг дуьненан рейтингехь), юкъайоьду хӀума иэца таро хиларан рейтингехь ткъе итт мехкан; рейтинг-агенталло Standard & Poor's риск-мехкийн классификацехь елла лакхара A категори.

ПолитикаНисъе

КонституциНисъе

Чилехь лела 1981 шеран 11 мартехь референдум йинчул тӀаьхьа тӀеэцна Конституци. Конституцин чудиллира Пиночета кхин а 8 шарахь урхаллехь вуьсур хилар, ткъа конституцин дукхаха йолу нормаш совцийра 1990 шо кхачале.

1988 шарахь референдуме даьккхира Пиночетан урхалла дӀадахьаран хаттар. Пиночет ийшира, кхайкхийра керла президентан харжамаш 1989 шаран.

Кхочушдаран ӀедалНисъе

 
Чилин министраш

Пачхьалкхан корта — президент, изза — правительствон корта. Хоржу бахархоша 4 шаран, юха харжа бакъо а йоцуш.

Президентан бакъо ю векалш, правительствон декъашхой хӀитто, билгалбаха Лакхара а, Апелляцин а суьдийн декъашхой, дерриг тайпана тӀеман ницкъашна баьччаш хӀитто, Къоман полицин хьаькам хӀотто. Иштта президентан бакъо ю законаш юкъа а дохуш, парламенте уьш тӀеэцаре кхийдор.

Законаш кхолларан ӀедалНисъе

Лакхара законаш кхолларан меже — шина палатан Къоман конгресс:

  • Сенат — 38 декъашхо, хоржу бахархоша 8 шаран (цуьнца цхьаьна ах сенаторш хийцало хӀора 4 шарахь);
  • Депутатийн палата — 120 декъашхо (шишша депутат 60 харжамийн гуонера), хоржу бахархоша 4 шаран.

Къоман Конгресс 1990 шарахь дехьаяьккхира Сантьягора Ӏедалан децентрализаци ян Ӏалашо йолуш Вальпараисо гӀала.

Суьдан системаНисъе

Махкара Лакхара суьдан тӀегӀа ю Чилин Лакхара суд, цунна куьйга кӀела ю лахара суьдаш, царна юкъахь Апелляцин суд.

Политикан партешНисъе

2013 шеран ноябрера харжамийн жамӀашца:

«Керла дукхалла» (аьрруцентристаш а, аьррунарш а) — 21 сенатор а, 67 депутат а:

  • Керсталлин-демократин парти — 6 сенатор а, 21 депутат а
  • Социалистийн парти — 6 сенатор а, 15 депутат а
  • Демократегахьа парти — 6 сенатор а, 15 депутат а
  • Радикалан социал-демократин парти — 6 депутат
  • Коммунистийн парти — 6 депутат
  • Шуьйра социалан болам — 1 сенатор
  • Чилин Аьрру гражданийн парти — 1 депутат
  • Партехь боцурш — 2 сенатор а, 4 депутат а;

«Альянс» (аьттуцентристаш) — 16 сенатор а, 49 депутат а:

  • Маьрша демократин союз — 8 сенатор а, 29 депутат а
  • Къам карладаккхар — 8 сенатор а, 19 депутат а
  • Партехь боцу аьттуцентристаш — 1 депутат;

«Хьуна лаахь, Чили хийцалур ю» (центристаш а, аьрруцентристаш а) — 1 депутат:

  • Либералан парти — 1 депутат
  • Прогрессин парти — 0 депутат;

Блокашкахь боцурш — 1 сенатор а, 3 депутат а;

Административан екъаяларНисъе

Чили екъало 16 областан[38][39], ткъа уьш 56 провинцин а, 348 юкъараллин а.

Область Административан юкъ
Арика-и-Паринакота Арика
Тарапака Икике
Антофагаста Антофагаста
Атакама Копьяпо
Кокимбо Ла-Серена
Вальпараисо Вальпараисо
Либертадор-Хенераль-Бернардо-О’Хиггинс Ранкагуа
Мауле Талька
Био-Био Консепсьон
Араукания Темуко
Лос-Риос Вальдивия
Лос-Лагос Пуэрто-Монт
Айсен-дель-Хенераль-Карлос-Ибаньес-дель-Кампо Койайке
Магальянес-и-ла-Антарктика-Чилена Пунта-Аренас
Коьрта гӀалан область Сантьяго
Ньюбле Чильян

Географин хьалНисъе

Чилин араволийла ду Тийна а, ткъа иштта Атлантикан а океанан. Чилин къилбаседера къилбехьа йохалла ю 4630 км (2880 миль), малхбузера малхбалехьа 430 км (265 миль).

Чилин климат хийцало тропикан гӀум-арен тӀиера къилбаседехь, океанан барамера тӀекхаччалц къилбехахь.

Юккъера температура:

  • къилбехахь +3 °С - +16 °С
  • къилбаседехь +12 °С - +22 °С

Уггаре лекха меттиг — Охос-дель-Саладо лам, 6893 м[40]

Пайден маьӀданаш — цӀеста, эчиг, марганцан маьӀданаш, дети.

ЭкономикаНисъе

 
ДЧС хӀора а синна ИТП, 1950—2008. Латинан Америка (Куба йоцуш) — сира бос, Чили — сийна бос (АЦШ долларашкахь 2000 шо)

Промышленностан коьрта отрасль ю маьӀда даккхар (цӀеста а, кхин металлаш а), Чили дуьненахь яккхийчех цӀестан экспортёр ю, иза доккху, лаладо къоман CODELCO предприятис. Кхечу промышленностан отраслашна юкъахь — металлургин, дечигтодаран, юурган, текстилан. Юьртабахамо, цунна юкъахь чӀара лацар а, хьаннаш лелор а, ло 7 % ЧКЪС (13 % болх бийриш), кхиина ду даьхнийлелор, кхиадо кӀа, кемсаш, кхоьш, шекаран буракъ, картол, стоьмаш. Чили — яккхийчех цхьаъ экспортёр ю стоьмийн, ткъа иштта чӀеран, дечиган сурсатийн. 1994 шарахь ЧКЪС хилира $97,7 млрд. (ЧКЪС бахархойн синна — $7010), 2008 шарахь иза кхечира $169,6 млрд (бахархойн синна — $14,9 эз. ИТПца[41]).

ДЧС бахархойн синна ИТПн тӀегӀанца, 90-гӀа шераш долалуш, Чили совъелира Латинан Американ юккъерчу тӀегӀанал. И гайтам айаран тенденци дӀаяхара тӀаьхьа а, 2013 шарахь Чилин ю уггаре лакхарчех бахархойн синна са Латинан Америкехь (Уругвайца цхьаьна могӀарехь).

Коьрта махлело мехкаш: Цийчоь, АЦШ, Япон, Бразили. Ахча — чилин песо (1 чилин песо (Ch$) юкъахь 100 сентаво ду). ЦӀерпоштнекъан бохалла — 7 766 км, автонекъийн − 79 025 км, чоьхьара хин некъаш — 725 км. Мехкан ладаме порташ: Икике, Вальпараисо.

2008 шарахь (мах хадор) бюджетан са $44,79 млрд, дайар — $35,09 млрд.

Экспорт 66,46 млрд долл. (2008 шарахь) — цӀеста, стоьмаш, чӀара, кехат, химин сурсаташ, чагӀар.

 
Сантьяго, 2013

Коьрта иэцархой (2008 шо): Цийчоь — 14,2 %, АЦШ — 11,3 %, Япон — 10,4 %, Бразили — 5,9 %, Къилба Корей — 5,7 %, Нидерландаш — 5,2 %.

Импорт 57,61 млрд долл. (2008 шарахь) — мехкдаьтта а, мехкдаьттан сурсаташ а, химикаташ, электроника, промышленностан сурсаташ, автомобилаш, газ.

Коьрта сурсаташ латторхой (2008 шарахь): АЦШ — 19,1 %, Цийчоь — 11,9 %, Бразили — 9,3 %, Аргентина — 8,8 %, Къилба Корей — 5,6 %, Япон — 4,6 %.

ГӀоле дерш: дуьненахь уггаре цӀеста дийриг. Стоьмийн экспорт. Яккхий кхечу мехкашкара инвестицеш бина экономикан айам. Лакхара тӀегӀанера кредитан тешам, чилин песо а, финансийн базар а цхьаьнаэшшара хиларна, пачхьалкхан декхар ца хилира 5,2 % шеран ДЧСх (2008 шарахь; 2004 ш. — 12,8 %) — дуьненахь 121 меттиг. Кхиина ду чагӀардаккхар а, чӀерий кечдар а.

ГӀийла агӀонаш: дуьнанан базарахь цӀестан мах чӀогӀа охьабожаро цхьацца хенахь 40 % зие до экспортан. Арахьарчу мехкдаьтта латточарах чӀогӀа йозуш хилар (90 % дерриг дойу мехкдаьттах). Американ мах лелочарех йозуш хилар. Кхечаьрца дуьстича гӀийла валюта (хийцаран курс 2008 шарахь 1 долларах 509 песо, амма 2004 шарахь 609 песо дара). Инфляци 8,7 % — 2008 ш. мах хадор (2007 ш. 4,4 %).

Индекс Джини — 54,9 2003 ш. (дуьненахь 14 меттиг), 57,1 2000 ш. ЦӀера бахамаша хьаште хьажор (2006 ш.): уггаре мискачара 10 % хьаште хьажадо 1,6 %, ткъа 10 % уггаре хьалдолчара — 41,7 %. Къоьллин тӀегӀа 18,2 % (2005 ш.).

2018 шеран 3 сентябрехь уггаре лахара белхан алапан барам Чилехь хилира 288000 песо баттахь ($440.37 баттахь)[42][42][43][44][45][45][46]. Чилера юккъера белхан алапан барам 2018 шеран хьолехь хилира 4761.92 песо сахьтехь ($7.28 сахьтехь).

ТӀеман ницкъашНисъе

ГӀаланашНисъе

Коьрта гӀалийн агломерацеш (ст):[47]

Агломераци Бахархой
(19-04-2017)
1 Сантьяго 6.160.040
2 Вальпараисо 901.468
3 Консепсьон 722.929
4 Ла-Серена 401.938
5 Антофагаста 352.638
6 Ранкагуа 290.864
7 Темуко 278.513
8 Талька 237.295
9 Арика 204.078
10 Чильян 191.983

БахархойНисъе

 
Сантьягон метро
 
Чилин команда

30 - 55 % чилихой Кавказан расех бу. Метисаш — 45 - 65 %, индихой бу 5 % бахархойх[48][49]. Иммигрантийн къоман хӀоттам бан а бара, хӀинца а бу бес-бесара: алсама бу Испанера (коьртаниг баскаш а, галисихой а), Италера, Германера, Францера, Хорватера, Британин гӀайренаш тӀиера бевлларш. 5 процент бахархой бевлла немцойх, португалихойх, италихойх, французех, къилба славянех[50].

Колонин мур болуш Чилин махка баьхкина, охьахевшира 100 - 150 эзар европахо, коьртаниг испанихой. Цул тӀаьхьа, XIX бӀешеран 70 — 90-гӀа шерашкахь мехкан юккъерачу декъан къилба кӀошташка кхелхира 20 эзар гергга немцой. 1880—1890-гӀа шерашкахь Чиле кхелхира 75 эзар керла гражданаш, царех 44 эзар испанхой, 19 эзар италихой а, французаш а, 12 эзар швейцарихой.

XX бӀешарахь Чилин иммигрантийн барам кхечира 600 эзар сов стаге, коьртаниш испанихой, италихой, немцой, хорваташ, Ӏаьрбий. Таханлерачу дийнахь Чилехь веха, дозанал арахьа вина болу, 800 эзар сов стаг[51].

БарамНисъе

17 925 262 стаг (2018 ш. июль)[3].

Этносан хӀоттамНисъе

 
Сантьяго

КсенофобиНисъе

Адаман дахаран юкъара барамНисъе

Адаман дахаран юкъара барам — 79,1 шо[3].

ГӀалан бахархойн дакъа — 87,6 %[3].

ОьздангаллаНисъе

ДинНисъе

Чилехь килс дӀакъастийра пачхьалкхах 1925 ш. конституцица, бахархойх 80 % сов бу Руман-католикийн килсанах. Дукха хьолахь килс наггахь бен ца гӀертара мехкан политикан дахарна юкъа, амма 1960-гӀа шераш чекхдовлуш, социалан белхана лерина папин энцикликашна тӀаьхьа дозуш, ткъа иштта европин католицизман социалан боламийн Ӏаткъам бахьнехь, чилин килса йолаелира ладаме роль ловзо махкахь социалан хийцамаш барехь, социалан жигара динан белхалойн барам хаъал тӀекхийтира. Цхьаболчу динан гӀуллакххоша гӀо дира Керсталлин-демократин партин Ӏаткъам сов боккхуш.

1970 шарахь Чилин католикийн килсо официалан кхайкхийна капитализме цабезам, дӀатесира дерриг шен хилла мехала кехаташ, ткъа иштта шайн хилла, са луш долу, латташ а, объекташ а. 1973 шерал тӀаьхьа килсо емал дора адамашна ницкъ бар, дайар, лечкъор.

Католикаш боцуш, Чилехь ю онда тобанаш протестантийн а (1992 шеран бахархой багарбаран терхьашца, уьш бахархойх 13 % бара), яхӀудийн а.

Протестантийн килсан ладаме Ӏаткъам кхетало Йоккха Британино чӀогӀа гӀолацарца а, махкахь Къилбаседа Американ динан кхолламаша кхоьллина цхьа могӀа дешаран меттигаш а, социалан институташ а хиларца[52].

МХГӀНисъе

Пачхьалкхан телекомпани — TVN (Televisión Nacional — «Къоман телевизион»), шена чохь ду иштта цӀе йолу телеканал, коьллина 1969 шарахь.

ӀиданашНисъе

Чилехь хӀоттийна 15 официалан Ӏидан де, царех исс динан ду, ялх — дуьненан. Цул сов Ӏидан лору плебисцит, президентийн я парламентан харжамийн[53], официалан бахархой багарбаран денош[54][55].

Чилера мукъа денош
Терахь ЦӀе Оригиналан цӀе Амал Билгалдахарш
1 январь[56] Керла шо Año Nuevo Гражданийн ТӀедиллина[57]
март-апрель[к 2] Сийлахь пӀераска[56] Viernes Santo Динан
Сийлахь шот[56] Sábado Santo
1 май[58][59] Къинхьегаман де Día del Trabajo Гражданийн ТӀедиллина Ӏида, терахь ца хуьйцу[57][60]
21 май[56] Чилин ТӀеман-хӀордан флотан де Día de las Glorias Navales Гражданийн
29 июнь[56][61] Петран а, Павелан а де San Pedro y San Pablo Динан Дехьадоккху гергарчу мукъа деношна, нагахь иза нислахь шинаран а, пӀераскан а юкъарчу муьрехь[62]
16 июль[63] Кармен жӀаран де Día de la Virgen del Carmen Динан
15 август[56] Марьям хьалаяккхар Asunción de la Virgen Динан
18 сентябрь[56] Хьалхара правительствон иэсан де Primera Junta Nacional de Gobierno Гражданийн ТӀедиллина Ӏида, терахь ца хуьйцу[57]
19 сентябрь[56] Эскаран де Día de las Glorias del Ejército de Chile ТӀедиллина Ӏида, терахь ца хуьйцу[64]
12 октябрь[65][66] Колумбан де Descubrimiento de Dos Mundos Гражданийн Дехьадоккху гергарчу мукъа деношна, нагахь иза нислахь шинаран а, пӀераскан а юкъарчу муьрехь[62]
31 октябрь[67] Реформацин де Día Nacional de las Iglesias Evangélicas y Protestantes Динан
1 ноябрь[56] Берриг сийлахьчеран гулам Día de Todos los Santos Динан
8 декабрь[56] Марьям доьзалах хилар Inmaculada Concepción Динан
25 декабрь[56] Ӏийса пайхамар вина де Navidad Динан ТӀедиллина[57]

Хьажа кхин аНисъе

БилгалдахаршНисъе

Комментареш
  1. Цхьаццанхьа мехаш айаделира 8—20-за, ткъа коьрта дааран сурсаташна, масала, бепиг, шура, жижиг, — 4-10-за. Чилихоша хӀинца дагалоьцу, Альенден правительствон дуьхьала болх баро бинчу Ӏаткъаман уггаре халчу хенахь, оцу хенахь кхоьллина хьашташ даархойн ассоциацис духкура сурсаташ мах ца ойуш пачхьалкхан мехаех, адамашна таро лора сий долуш даха. ХӀинца «паргӀата мехаш» къоьлле бигина хьалха таро йолуш хилла доьзалш а. Юккъера хьолера доьзал, хьалха баххал тӀе хӀума догӀуш болу, хӀинца шайн дааран доза туху цхьаьна бошхап коьшца денна, жижиг шайн менюра дӀадаьккхина бевлла. Шуран сурсаташ чӀогӀа мехала хилла, дукхаха болу доьзалшка иза эца а ца ло, ткъа Альенден правительство хӀора денна беран маьхаза ах литр шура латтайора. // Марио Сильверман. Хунта на службе монополий
  2. Сийлахь пӀераска а, Сийлахь шот — уьш догӀу шина денца Пасхан кӀиранде хилале долу, цуьнан терахь хӀора шарахь башха лору. Хьалхарчу терахь 20 мартан а, 23 апрелан а юкъахь ду, ткъа шолгӀачун — 21 мартан а, 24 апрелан а.
хьосташ
  1. Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — Москва: АСТ, 2017. — С. 90. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4
  2. Не включая 1 250 000 км² Антарктиды, на которые претендует Чили.
  3. 1 2 3 4 Chile (ингалс.). Central Intelligence Agency. Теллина 2017 шеран 4 июнехь.
  4. 1 2 Chile. International Monetary Fund. Теллина 2019 шеран 5 январехь.
  5. Human Development Indices and Indicators (ингалс.). Программа развития ООН (2018). — Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН. Теллина 2018 шеран 14 сентябрехь.
  6. http://chartsbin.com/view/edr
  7. Министерство иностранных дел Декрет 346 от 1974 года Министерства иностранных дел (HTML) (4 июня 1974). Теллина 5 мая 2011.
  8. Ministerio de Justicia Ley 18565 de 1986 (HTML) (23 октября 1986). Теллина 3 может 2011.
  9. Coleccíon de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional
  10. Вокруг Света | Журнал | Стручковые остряки
  11. Педро де Сьеса де Леон. Хроника Перу. Часть Первая.. www.kuprienko.info (А. Скромницкий) (2008, 24 июль). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 9 июлехь. Теллина 2012 шеран 12 ноябрехь.
  12. Платошкин Н. Н. Чили 1970—1973. Прерванная модернизация. 2011 с. 10
  13. 1 2 3 Лисандро Отеро. Разум и сила: Чили. Три года Народного единства. М.: Прогресс. 1983. Стр. 190—192, 205—208, 210—212
  14. Сеймур Херш. Тайная война ЦРУ против Чили
  15. Report of CIA Chilean Task Force Activities(ТӀе цакхочу хьажорг — истори).
  16. Лаврецкий И. Р. Сальвадор Альенде. — М.: Издательство ЦК ВЛКСМ «Молодая Гвардия», 1975. (Жизнь замечательных людей) — Стр. 269
  17. Волков В. Ночь над Чили. 1974
  18. Robinson Rojas Sandford. The Murder of Allende: And the End of the Chilean Way to Socialism. Harper and Row, New York, 1975; Fitzhenry&Whiteside Ltd., Toronto, Canada, 1975. ISBN 0-06-013748-7
  19. Soto Óscar El Último dia de Salvador Allende.
  20. Ahumada Eugeno Chile: La memoria prohibida.
  21. Смерть Сальвадора Альенде признали самоубийством
  22. Строганов А. И. Латинская Америка в XX веке. М.: Дрофа, 2002. С. 279.
  23. Collier S., Sater W. F. A History of Chile, 1808—1994. Cambridge (MA): Cambridge University Press, 1996. P. 307.
  24. История Латинской Америки. Вторая половина XX века. М.: Наука, 2004. С. 209
  25. Страны мира. Краткий политико-экономический справочник. М.: Издательство политической литературы, 1975. С. 445
  26. Тарасов А. Н. Хватит врать о Пиночете!
  27. Correa Sutil S. y.o. Historia del siglo XX chileno. Santiago: Editorial Sudamericana, 2001. P. 347. ISBN 956-262-144-8
  28. Марта Абреу. Никто не отомстит за Серхио Чакона?
  29. Серхио Сорин. Секретные связи Пиночета, Франко и П-2
  30. Доклад президентской Комиссии по делам политзаключённых и пыткам (2004)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори).
  31. Документ организации бывших политзаключённых о нарушениях прав человека в период диктатуры (2004)
  32. Пол Митчелл. Правительство Великобритании скорбит по чилийскому диктатору Пиночету
  33. Хью О'Шонесси. Потерянные миллионы Пиночета: британский след. The Independent, 23 августа 2009 года
  34. Тарасов А. Н. Верите, что можно подружиться с крокодилом? На «Скепсисе», на Saint-juste
  35. Тарасов А. Н. Хватит врать о Пиночете! На Saint-juste, на «Скепсисе»
  36. Кармен А. Р. Мифотворчество невежд // «Латинская Америка», 2007, № 1.
  37. История Латинской Америки. Вторая половина XX века. М.: Наука, 2004. С. 214—215
  38. Кеп:Атлас мира
  39. Чили // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 6.
  40. Montañas de Chile (8-05-2019).
  41. Книга фактов ЦРУ
  42. 1 2 ¿Cuál es el valor del ingreso mínimo mensual? — DT — Consultas
  43. salariominimo2017.de -&nbspДанный веб-сайт выставлен на продажу! -&nbspsalariominimo2017 Ресурсы и информация
  44. Nuevo reajuste del sueldo mínimo entra en vigencia el 1 de julio | Tele 13
  45. 1 2 Ley Chile — Leyes por tema — Ingreso mínimo desde 1990 hasta 2018
  46. Sueldo mínimo en Chile
  47. ЧИЛИ : Регионы и городские агломерации (8-05-2019).
  48. 1 2 5.2.6. Estructura racial (испан.). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2007 шеран 16 октябрехь. Теллина 2007 шеран 26 августехь. (Main page. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2009 шеран 16 сентябрехь.)
  49. 1 2 Composición Étnica de las Tres Áreas Culturales del Continente Americano al Comienzo del Siglo XXI.(испан.)
  50. Thayer-Ojeda, Luis Orígenes de Chile: Elementos Étnicos, Apellidos, Familias (испан.). Santiago de Chile: Editorial Andrés Bello (1989). Теллина 2014 шеран 3 апрелехь.
  51. Chile y Latinoamérica en el siglo XX. Los inmigrantes europeos en América Latina durante el siglo XX
  52. Хронос
  53. Ministerio del Interior Ley 18700 de 1988 (HTML)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори) (6 может 1988). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2017 шеран 18 сентябрехь. Теллина 12 апреля 2011.
  54. Ministerio de Economía Ley 17374 de 1970 (HTML) (10 декабрь 1970). Теллина 12 апреля 2011.
  55. Ministerio de Economía, Fomento y Reconstrucción Ley 19790 de 2002 (HTML) (1 февраль 2002). Теллина 12 декабрь 2011.
  56. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ministerio del Interior Ley 2977 de 1915 (HTML) (1 февраль 1915). Теллина 9 март 2011.
  57. 1 2 3 4 Ministerio del Interior Ley 19973 de 2004 (HTML) (10 сентябрь 2004). Теллина 10 апреля 2011.
  58. Ministerio de Bienestar Social Decreto con fuerza de ley 178 de 1931 del Ministerio de Bienestar Social (HTML) (28 может 1931). — «Título IV - Art. 322. Se declara feriado el 1.º de mayo de cada año, día de la fiesta del trabajo»  Теллина 9 Март 2011.
  59. Ministerio del Trabajo y Previsión Social Decreto con fuerza de ley 1 de 2003 del Ministerio del Trabajo y Previsión Social - Código del trabajo (HTML)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори) (16 январь 2003). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2016 шеран 11 сентябрехь. Теллина 12 апреля 2011.
  60. Ministerio del Trabajo y Previsión Social Ley 20215 de 2007 (HTML) (14 сентябрь 2007). Теллина 1 сентябрь 2011.
  61. Ministerio del Interior Ley 18432 de 1985 (HTML) (17 сентябрь 1985). Теллина 12 апреля 2011.
  62. 1 2 Ministerio del Interior Ley 19668 de 2000 (HTML) (10 март 2000). Теллина 9 март 2011.
  63. Ministerio del Interior Ley 20148 de 2007 (HTML) (6 январь 2007). Теллина 9 март 2011.
  64. Ministerio del Trabajo y Previsión Social Ley 20629 de 2012 (HTML) (14 сентябрь 2012). Теллина 16 сентябрь 2011.
  65. Ministerio del Interior Ley 3810 de 1921 (HTML) (24 ноябрь 1921). Теллина 9 март 2011.
  66. Ministerio del Interior Decreto ley 687 de 1974 (HTML) (10 октября 1974). Теллина 14 август 2011.
  67. Ministerio del Interior Ley 20299 de 2008 (HTML) (11 октября 2008). Теллина 9 март 2011.

ЛитератураНисъе

Оьрсийн маттахь
  • Вильегас С. Стадион в Сантьяго. Преступления чилийской военной хунты. М.: Прогресс, 1976.
  • Зорина И. Н. Революция или реформа в Латинской Америке. Критика реформизма чилийской христианской демократии. М.: Наука, 1971.
  • Лабарка Годдард Э. Чили, раскалённое докрасна. М.: Прогресс, 1973.
  • Отеро Л. Разум и сила: Чили. Три года Народного единства. М.: Прогресс, 1983.
  • Очерки истории Чили. М.: Наука, 1967.
  • Трагедия Чили. Материалы и документы. М.: Издательство политической литературы; Издательство Агентства печати Новости, 1974.
  • Чили: боль и борьба. М.: Правда, 1974.
  • Чили. Политика. Экономика. Культура. М.: Наука, 1965.
Испанхойн маттахь
  • Adler Lomnitz L., Melnick A. Neoliberalismo y clase media: el caso de los profesores de Chile. Santiago: DIBAM, 1998. ISBN 956-244-074-5
  • Cademartori J. Chile: el módelo neoliberal. Santiago:Chile-América CESOC, 2001.
  • Correa Sutil S. y.o. Historia del siglo XX chileno. Santiago: Sudamericana, 2001. ISBN 956-262-144-8
  • Fuentes M. Memorias secretas de Patria y Libertad y algunas confesiones sobre la Guerra Fría en Chile. Santiago: Grijalbo, 1999. ISBN 956-258-094-6
  • González Pino M., Fontaine Talavera A. Los mil dias de Allende. Vol. 1. Santiago: Centro de Estudios Publicos, 1998. ISBN 956-7015-23-6
  • Rojas A. Salvador Allende. Una época en blanco y negro. Buenos Aires: Aguilar, 1998. ISBN 950-511-386-2
  • Uribe A. Intervención norteamericana en Chile: dos textos claves. Santiago: Sudamericana, 2001. ISBN 956-262-123-5
Ингалсан маттахь
  • Dinges, J. The Condor Years: How Pinochet and His Allies Brought Terrorism to Three Continents. New York and London: New Press, 2004.
  • Schneider, C. L. Shantytown Protest in Pinochet’s Chile. Philadelphia: Temple University Press, 1995.
  • The Pinochet Case: Origins, Progress and Implications. London: Institute of Latin American Studies, 2003.

ХьажоргашНисъе

Къилба Американ пачхьалкхаш
 Аргентина | Бразили | Боливи | Венесуэла | Гайана | Колумби | Парагвай | Перу | Суринам | Уругвай | Чили | Эквадор