Гуьржийчоь

(Гуьржех тӀера хьажжина кхуза)

Гуьржийчоь[10] (гуьрж. საქართველო [sɑkʰɑrtʰvɛlɔ], Сакартве́ло) — Чоьхьара Кавказан малхбуза декъехь Ӏаьржа хӀордан малхбален бердашца лаьтта пачхьалкх[11][12][13][14], юкъайоьду Хьалхара Азин а, Гергара Малхбален а[* 7]; хьовсу цуьнга цкъаццӀа Европин а, Азин а дозанер мехке санна[* 8], наггахь — таханлера Европин дакъа санна[27].

Гуьржийчоь
საქართველო
Байракх ХӀост
Байракх ХӀост
Девиз: «Ницкъ марталлехь бу
гуьрж. ძალა ერთობაშია»
Гуьржийчоьнан Пачхьалкхан Шатлакхан Илли
Georgia (orthographic projection with inset).svg
Маьрша яьлла терахьаш 1918 шеран 26 майхь (ЧКДФР)
1991 шеран 9 апрелехь (ССРСх[* 1].)
Официалан мотт гуьржийн[* 2]
Коьрта гӀала Тиблиси,
Яккхий гӀаланаш Тиблиси, Кутаиси, Батуми, Рустави, Зугдиди, Гори, Поти, Сухуми[* 3], Цхинвали[* 4]
Урхаллин тайпа парламентан республика[1]
Президент
Премьер-министр
Парламентан спикер
Саломе Зурабишвили
Георгий Гахария
Арчил Талаквадзе
Латта
 • Шадерг 69 700 км²[* 5][2][3] км² (121-гӀа дуьненахь)
Бахархой
 • Мах хадор (2018) 3 729 600[4][* 6] стаг
 • Ларар (2014) 3 713 804[5][* 6] стаг
ДЧС (НЭТ)
 • Шадерг (2014)

37,209 млрд[6][* 6]

26,626 млрд.[6] долл. (110-гӀа)
 • ХӀораннан а сина 9172[6][* 6] долл.
ДЧС (номинал)
 • Берриг (2018) 15,5 млрд[7] долл.
 • ХӀораннан а сина 4068[7][* 6] долл.
АДКИ (2019) 0,786[8] (лакхара; 70-гӀа меттиг)
Ахча Лари (GEL, код 981)
Интернет-домен .ge
Код ISO GE
Код МОК GEO
Телефонан код +995
Сахьтан аса +4
Автомобилийн некъаш аьтту агӀора[d][9]
Commons-logo.svg Медиафайлаш Викилармехь
Road Map of Georgia.svg

Официалан 2014 шеран бахархой багарбаран жамӀашца Гуьржийчохь веха 3 713 804 стаг[5][* 6] (2018 шо долалуш мах хадорца — 3 729 600 стаг[4][* 6]), мохк — 69 700 км²[* 9]. Дуьненахь 131-гӀа меттигехь ю бахархойн барамца, 119-гӀа майданца.

Коьрта шахьар — Тиблиси. Пачхьалкхан мотт — гуьржийн.

Гуьржийчоь — урхаллин ийна кепара унитаран пачхьалкх. 2018 шеран 16 декабрехь Гуьржийчоьнан президентан дарж дӀалаьцна Зурабишвили Саломе с, премьер-министр 2019 шеран 8 сентябрехь дуьйна Георгий Гахария ву.

Конституцица Гуьржийчоьнан юкъайогӀу 2 автономин республика, 9 мохк, цаьрца нисйина коьрта шахьар а.

Гуьржийчоьн малхбузехьа Ӏаьржа хӀордан хиш ду; малхбалехьа а, къилбаседехьа а Российца доза ду, къилбехьа Эрмалойчоьнца а, Туркойчоьнца а, къилба-малхбалехьа Азербайджанца. Абхазин а, Цхинвалин регионан а мехкаш де-факто урхалла деш дац гуьржийн правительство, цуо, ОБСЕ Парламентан ассамблейс, АЦШс, Европин комиссис[28][* 10][30] мах хадабо Российс оккупаци йина Гуьржийчоьнан дакъа санна. Российс, Никарагуас, Наурус, Венесуэлас[31][32], Шемас[33][34] къобал дина уьш, Республика Абхази а, Республика Къилба ХӀирийчоь/Алани а пачхьалкхаш Гуьржийчоьнах маьрша хилар.

Этимологи

 
Венецин гӀараваьллачу картографан Фра Маурон картин тӀехь «Горгани».

Гуьржийчоьнан эндоним («საქართველო, Сакартвело» — «картвелийн мохк») хьалайоьду Картли (гуьрж. ქართლი) цӀере — Гуьржийчоьнан историн-географин областех коьртачех цхьаъ а, картвелийн паччахьаллин ага а[35]. Гуьржийчоьнан цӀе ингалсан маттахь — «Georgia», схьагарехь, схьайолу сий. Георгих, иза хӀокху мехкашкахь лераме хиларна[36], ткъа кхин а доьзна ду, Сийлахь Георгий Гуьржийчоьнан доладийриг лору дера — юккъера бӀешерашкахь Гуьржийчоьнан махкахь 365 килса яра Сийлахь Георгийн цӀарах. Оьрсийн а, кхин цхьа могӀа меттанашкахь хӀоьттина «Грузия» цӀе, схьаяьллачух тера ду «Гурджан», я «Гурзан» Ӏаьрбийн-гӀажарийн хьосташкара. И цӀераш схьевлла лору Ӏаьбийн-гӀажарийн гурдж (Гурджистан — «берзалойн мохк»), хьаладоьду гӀажарийн деше горг «борз», уьйр ю ширагӀажарийн Вркан[37] дашца. Гуьржийчоь эрмалойн маттахь — «Վրաստան» (Врастан), ширачу заманахь — «Վիրք» (Вирк), гочдича «Лакхара мохк» бохург ду.

Пачхьалкхан символаш

Байракх

Таханлера байракх тӀеэцна 2004 шеран 14 январехь башхачу «Байракхах законца»[38], цунна чохь, масала, байракха схема ло шеен пропорцешца. Йохаллин а, шораллин а барам — 3:2. ЖӀаран шоралла кӀадин шораллин 1/5 дакъа.

ХӀост

Гуьржийчоьнан хӀост мехкан пачхьалкхан символ ю. Таханлера хӀост тӀеэцна 2004 шеран 1 октябрехь. Иза цӀиечу бесан турс ду тӀехь Гуьржийчоьнан доладе бохучу Сийлахь Георгийн, говрахь, чӀуца саьрмак буьйш, детин куц долуш. Турсан тӀехула дешийн таж ю, и лаьцна ду дешийн ши лом. Турс бухахь аса ю девизца «Ницкъ марталлехь бу» аьлла. ХӀостан бух боьгӀна юккъерачу бӀешерийн гуьржийн паччахьан БагратионгӀеран (Багратиони) цӀийнан хӀостах.

Шатлакхан илли

Гуьржийчоьнан таханлера шатлакхан илли «Тависуплеба» тӀеэцна 2004 майхь[39], цуьнан музыка эцна Палиашвили Захарийн (1871—1933) шина оперера — «Даиси» («МаьркӀаже») а, «Абесалом а, Этери а», текстан автор — хӀокху заман гуьржийн поэт Маградзе Давид, цуо лелийна гуьржийн поэтийн-классикийн Церетели Акакийн, Пшавела Важийн, Орбелиани Григолан, Табидзе Галактионан байташна юкъара цитаташ.

Истори

Шира мур

Вайн эрал 1,8—1,6 млн шо хьалха хӀинцалерачу Гуьржийчоьнан махкахь даьхна Homo erectus georgicus[40][41][42] — еллачу Homo erectus кепан бухара кеп[43]; Homo erectus georgicus ца хилла хӀинцалерачу адамийн дайх.

Пачхьалкхел хьалхара мур а, этногенез а

Гуьржийчоьнан исторехь коьрта роль ловзийра шира картвелийн тайпанаша. Шира картвелаш охьахевшина бара шуьйра махкахь, цуо дӀалоцура ерриг цхьацца регионаш, Гуьржийчоь а, къилбаседа-малхбален Туркойчоь (Тао, Лазистан, Кларджети) а, къилбаседа Эрмалойчоь (Лори) а, Российн ӀаьржахӀордан бердйист (Сочин кӀошт) а, ткъа иштта малхбуза Азербайджанан дакъа (Эрети). Дукхаха болу бакхий талламхой-картвелологаша[44] лору, шира картвелаш баьхна дуьххьарлера (VI - IV эзар шо вайн эрал хьалхара) ареал а, шира даймохк а къилбаседа Месопотамин тӀиера Къилбаседа Кавказан даккъаш тӀекхаччалц болу мохк хилар, иза билгала доккхуш леладо академикан Джанашия Симон Николозовичан термин «Хатта-Субарети»[45]. Амма вайн эрал хьалхара IV эз. шарахь, хурройн, семигӀеран, шумерийн тайпанаш тӀелатар бахьнехь, картвелийн цивилизацин цхьа кхерч бен ца бисира – Къилба Кавказ.

Воккха картвелологан Чикобава Арнольдан хетарехь, вайн эрал хьалхара III эзарлагӀа шерашкахь цӀеххьана беха меттиг жимъелла цхьаъ хилла йолу картвелийн юкъаралло шайн консолидации яйира. Уггаре хьалха иза гойту шира картвелаш буьйцуш хилла шира картвелийн мотт хийцабаларо: картвелийн тайпанашна юкъахь уьйр талхар я ца хилар бахьнехь, царна юкъара диалектийн башхаллаш чӀагӀъелира, меттагеннаш юкъадевлира.

Шира картвелийн этно-меттан дивергенци хиллачул тӀаьхьа кхоллаелира сванийн (къилбаседа а, малхбуза а Гуьржийчоь) а, карто-занийн (къилба, юккъера, малхбален Гуьржийчоь) а тайпанийн тобанаш, цара тӀаьхьа мехкан латтанаш тӀехь кхолла йолийра дуьххьарлера пачхьалкхан цхьаьнакхетараллаш (Диаоха, Колхида, Забаха), гуьржийн къам кхолладаран процессехь уьш коьрта элементаш хилира[46].

Хьалхара пачхьалкхаш а, шира мур а

Вайн эрал хьалхара III эз. шераш чекхдовлуш буьйхира картвелийн тайпанийн тайпанан-некъийн хӀоттам, уьш дехьабевлира тӀеман демократин тӀиера кхиинчу тайпанийн берташна тӀе, ткъа вайн эрал хьалхара II эз. шерашна юккъехь шира картвелаш дехьабовлу хьалхарчу пачхьалкхийн тӀегӀане[47].

Уггаре хьалхарчех а, яккхийчех а Гуьржийчоьнан хӀинцалера махкахь лаьттина пачхьалкхан кхолламаш бу: Диаоха (Диаэни [48], Диаухи [49]) къилба Гуьржийчохь, Колха (Колхида [50], Килхи [51], Кулха[52]) малхбузен Гуьржийчохь (Мегрели, Абхази, Аджари, Гури, Имерети, Сванети), Забаха къилба-малхбален Гуьржийчохь (Самцхе-Джавахети). Оцу цхьаьнакхетарша гуьржийн пачхьалкхалла кхиорехь ладаме роль ловзийна. Таханлера Гуьржийчоьнан историн-административан декъадалар нисло Диаохин, Колхин, Забахин дозанашца, цуо гойту билгалъялла когаметталла.

Вайн эрал 845 шо хьалха хуьлу Салманасар III-гӀа паччахь коьртехь а волуш ассирихой шозлагӀа тӀелета Диаохан паччахьна Асиан. Колха ан, Диаохан а цхьацца меттигаш Ассирин куьйгакӀела йоьда. Вайн эрал 810 - 763 шераш хьалхарчу муьрехь керла кхоьллинчу хурритийн пачхьалкхийн Урарту, Менуа, Аргишти паччахьаш къиза тӀемаш до Диаохаца а, Колхица а; вайн эрал 810 - 770 шераш хьалхарчу муьрехь Урартун паччахьо Утуфурсиса аннекси йо къилба областашна Диаохин а, Забахан а.

Вайн эрал 750 шо хьалха Колхо схьайоккху Диаоха, болабо беха тӀом хурритийн пачхьалкхаца Урартуца. Вайн эрал VII бӀешо хьалха киммерихой тӀелатар бахьнехь Колхида чӀогӀа гӀелло, Урарту а, Ассири а гуттаренна хӀаллакйо.

Вайн эрал VI бӀешо хьалха Ахеменидийн империно схьайоккху къилба Колхида, йолало грекийн колонизаци. Вайн эрал V бӀешо хьалха, хӀинцалерачу малхбуза Гуьржийчоьнан махкахь, кхоллало керла Колхидан пачхьалкх (Эгриси), иза лаьттира вайн эрал IV бӀешо хьалхара мур кхаччалц.[43].

Вайн эрал IV—III бӀешо хьалха хӀинцалерачу малхбален Гуьржийчоьнан махкахь кхоллало Иберийн паччахьалла (Картли) (иза лаьттина VI бӀешо кхаччалц)[43][* 11]. Вайн эрал 229 шо хьалха долало Иберийн некъийн паччахьийн урхалла, цара урхалла до вайн эрал 299 шо хьалхара вайн эран 580 шо кхаччалц.[43] Вайн эрал 65 шо хьалха руман баьчча Помпей эскарца тӀелетира Иберийн паччахьаллин[43].

Вайн эран I бӀешарахь, меттигерачу Ӏадаташца, сахьаба Андрей Первозваннис Гуьржийчоьнна чудохьу керсталла, кхуллу ГПК.

35 шарахь Картлин эскар тӀелета Эрмалойчоьнна; эрмалойн Ӏарш тӀе паччахь хиира Картли паччахьан Фарсманан ваша — Митридат[43]. 63 шарахь Колхида Руман империн юкъаяхара[43].

331 шарахь сийлахь Нинин белхашца керсталла Иверин пачхьалкхан дин кхайкхийра[43].

IV—VI бӀешерашкахь Колхида лаьттинчу махкахь чӀагӀло Лазийн паччахьалла; цуо шен куьйгакӀела балабо къилбаседа Колхидан адыгийн керла кхолламаш (Абазги, Апсили)[43]. 482—484 шерашкахь паччахь Вахтанг I Горгасал (безчу нахан юкъатоьхна волу) гӀотту СасанидгӀарна дуьхьала[43]{{ref+|Вахтанг I Хосроид (440—502 гергара шераш) — V бӀешеран шолгӀачу декъера Иберин/Иверин паччахь, гуьржийн пачхьалкхан бух билланчех цхьаъ. Митридат V-гӀачун кӀан ХосроидгӀеран (Хосровани) некъех ву. Цуьнан кунья «горгасал» хилла, иза гочдо гӀажарийн маттара «берзан корта» олий (цуьнан тӀеман куьйн кеп бахьнехь).

542 шарахь болало Иранна а, Византийна а юкъара «Боккха тӀом»[43], иза чекхболу 562 шарахь.

608 шарахь килса екъало Гуьржийн а, Эрмалойн а килсанашка[43].

627 шарахь Византийн императоро Ираклийс гуо лоцу Тиблисин[43], ткъа шолгӀачу шарахь гӀала йоккху гӀажарша[43].

654 шарахь Ӏаьрбийн халифатаца бертан куьг яздо, цунна цӀе елла «Бакъо ларъен грамота»[43].

Юккъера бӀешераш

735 шарахь Ӏаьрбийн баьччо Марван II ибн Мухьаммада (Марван Къораниг) тӀелетира Гуьржийчоьнна; иза гӀертара Эгрисихуьла ГӀазарчу дехьа а ваьлла, из ахӀаллакъян[43], цхьа могӀа мехкаш Ӏаьрбийн куьйгакӀела дахара. 736 шарахь кхоьллира Тиблисин эмиратисламан пачхьалкхан кхоллам Ӏаьрбийн халифатан эгидехь. Тиблисин эмиратан урхалла дира хьалха ШуӀабгӀеран некъаша (ОмиягӀеран некъийн гар), ткъа цул тӀаьхьа, эмира СаӀака шена дарж тӀерадаьккхинчул тӀаьхьа, уьш хийцира ДжафаргӀеран некъаша. 786 шарахь Лазийн паччахьалла цхьаьнакхета Абазойчоьнца, кхуллу Абхазийн паччахьалла.

813 шарахь Ашот I Куропалата кхуллу Тао-Кларджети олалла[53].

853 шарахь Тиблиси схьайоккху коьртехь БугӀа-Тюрк волу Ӏаьрбийн эскарша[43].

888 шарахь Адарнасе IV Багратионис метахӀоттийрв гуьржийн монархи[54][55], цуьнца цхьаьна тӀеэцна «Картвелийн паччахьан» дарж.

 
Ошкера Давид III-гӀачун сурт.

914 шеран эмир Абул-Къасим чувоьда къилба а, малхбален а Гуьржийчу[43].

979 шарахь Давид III Куропалатан гӀоьнца охьатаӀийна Варда Склиран Василий II-гӀачун дуьхьала гӀаттам[43].

1008—1010 шерашкахь паччахьо Баграт III-гӀачо кхуллу Цхьаьнатоьхна Гуьржийн паччахьалла, 1010 шарахь Кахети а, Эрети а тӀетоьхна[43].

1023 шарахь Гуьржийчоьнна а, Византийна а юкъахь машаран барт бина, амма 1028 шарахь юха а Византи Гуьржийчоьнна тӀелета[43].

1064 а, 1068 а сельджукаш шозза Гуьржийчоьнна тӀелета[43].

1073 шарахь феодалаш гӀовтту Георгий II-гӀачун дуьхьала[43].

1083 шарахь Георгий II-гӀаниг волавелла ял яла сельджукашна, 1099 шарахь Давид IV ГӀишлошъярхочо сацийна луш йолу ял[43].

 
Давид ГӀишлошъярхо, Гуьржийчоьнан юккъера бӀешерийн уггаре гӀарабевллвчу пачхьалкхан гӀуллакххойх цхьаъ, цуо хьесап дина гуьржийн олаллаш цхьаьна пачхьалкхе вовшахтохарна.

1104 году шарахь Давид IV ГӀишлошъярхочо кхойкху Руис-Урбнисин гулам; 1106 шарахь ян йолийра Гелатин килс[43].

1110 шарахь туркойх-сельджукех мукъаяьккхира Самшвилде, 1115 шарахь — Рустави, 1117 шарахь — Гиши, 1118 шарахь — Лоре. 1121 шеран 12 августехь сельджукийн эскар эишийра гуьржаша Дидгоран тӀамехь, кхин дӀа 1122 шарахь туркойх-сельджукех мукъа яьккхира Тиблиси, 1123 шарахь — Дманиси.

1210 шарахь Гуьржийчоь тӀелета къилбаседан Ираннан. 1220 шарахь дуьххьара Гуьржийчу богӀу монголаш. 1226 шарахь Тиблиси дӀалоцу хорезмшахо Джалаладдин.

1266 шарахь Самцхе олалла дӀакъаьста Гуьржийчоьнах.

1386 - 1403 шерашкахь АстагӀа Тимара цхьа могӀа дерриг хӀаллакдаран тӀемаш латтийра Гуьржийчоьнна дуьхьала[43]. 1403 шарахь АстагӀа Тимарас а, Георгий VII-гӀачо а машаран барт бира[43].

XV—XVIII бӀешераш

XV бӀешарахь Гуьржийчоь юьсу бусалбанийн мехкашна юккъехь, фактехь къевлина хиларна, къенло. Цхьаьнатоьхна Гуьржийчоьнан тӀаьххьара паччахь хилира Георгий VIII-гӀа; кхин дӀа Гуьржийчоь юху кегийра пачхьалкхашка: Картлин паччахьалла, Кахетин паччахьалла, Имеретин паччахьалла, Самцхе-Джавахети.

XVI бӀешарахь хӀинцалера Гуьржийчоьнан мехках Ӏусман империн а, сефевидгӀеран Иранан а дуьхь-дуьхьала латтаран аре хуьлу; 1578 - 1590 шерашкахь боьду туркойн-гӀажарийн тӀом Чоьхьара Кавказан доладархьама, жамӀехь Чоьхьара Кавказ йойу ГӀажарчоьно. ТӀаккха а, кхин дӀа, 1597 шарахь, Шах-Ӏаббаса лохку туркой Гуьржийчура а, Кавказера а, ткъа 1599 шарахь мукъайолу Ӏусманех Горин гӀап[43].

Российн империн юкъахь

XVIII бӀешарахь Гуьржийчоьнан урхалчаш гӀиртира мохк денбан а, исламан пачхьалкхийн Ӏедалан кӀелара иза мукъабаккха а. Бакхий административан, законшкхолларан, тӀеман, бахаман хийцамаш бира Картлехь Вахтанг VI-гӀачо. Оцу хенахь жигара йовлу чӀогӀа гергара политикин а, оьздангаллин а, килсан а зӀенаш Россией. Гуьржийн урхалчаш масийттаза дехар дира оьрсийн правительстве цхьаьна дуьхьало яйта Ӏусманан империн а, Иранан а дуьхьала. XVII бӀешо чекхдолуш Москохахь гулъелира гуьржийн колони, цара ладаме роль ловзийра оьрсийн-гуьржийн юкъаметтигаш тоеш. 1723 шарахь ӀусмангӀеран эскарша Тиблиси схьаяьккхинчул тӀаьхьа Вахтанг VI-гӀа а, цуьнан агӀончаш а кхелхира Россех.

1780 шарахь бахархой багарбарца, Гуьржийчуьра гуьржийн бахархой 675 эзар вара[56].

1783 шарахь куьг яздира Георгийн трактатан.

1795 шарахь хилира Крцанисин тӀом, цигахь Ираклий II-гӀачун а а, Имеретин паччахь Соломон II-гӀачун а эскарша леташ дара коьртехь Ага-Мухьаммад хан волу гӀажарийн эскарна дуьхьала, бахьна хилира Ираклийс шена Ага-Мухьаммад хана тӀедиллина Картли-Кахетин паччахьаллин а, Российн империн юкъахь бина барт бохон реза ца хилар. Ницкъаш цхьатерра дацара, тӀамехь берриг аьлча санна гуьржийн тӀемлой белира, дукха хан ялале Тиблиси ерриг схьа а яьккхина, хӀаллакйира[57].

 
Тиблиси, 1859 шо

1801 шарахь Александр I-чо манифест арахоьцу, цуьнца Картли-Кахетин паччахьалла дӀадоккху. 1809 шарахь оьрсийн эскаро дӀалоцу Поти а, Кутаиси а, 1811 шарахь — Ахалкалаки, оццу шарахь дӀайоккху Гуьржийн Килсан автокефали[43].

Экономика

Арахьара экономикин зӀенаш

Гуьржийчоьнан арахьа махлелоран харц балансан амал ю, импорт масеххаза сов ю экспортал[58][59].

2017[60] шарахь Гуьржийчуьра экспорт йира $ 3,21 млрд, импорт йира — $ 8,08 млрд. Коьрта экспортан сурсаташ: маьӀданаш, металлаш а, лаламаш а (механ 38 % гергга), дааран сурсаташ а, маларш а (царна юкъахь чагӀарш а) — 16,3 %, химин сурсаташ — 10,7 %, текстиль — 6,35 %. Коьрта импортан сурсаташ: машенаш а, гӀирсаш а — 17,8 %, химикаташ — 10,2 %, транспортан гӀирсаш — 9 %, мехкдаьттасурсаташ — 8,7 %, кечдина металл а, металлан аьргалла а — 7,2 %.

Коьрта арахьа махлелоран пачхьалкх (2013 шарахь) ю Туркойчоь, цаьрца 2007 шарахь дуьйна Гуьржийчоьнан паргӀата махлелоран барт бу. Цу тӀе Гуьржийчоь туркойн сурсаташ дохкаран базар а ю. 2013 шарахь туркойн Гуьржийчу йолу экспорт хилира $ 1,34 млрд, ткъа гуьржийн экспорт Туркойчу $ 182,8 млн бен яц[61]. Гуьржийчоьнан шолгӀа махлелоран накъост (2013 шеран жамӀашца $ 1,34 млрд) ю Азербайджан, цуьнца махлелоран алсама балансан амал йолуш ю. 2013 шарахь Гуьржийчуьра Азербайджане йолу экспорт — $ 710,3 млн, ткъа импорт — $ 638,1 млн[62]. Ладаме накъост ю ЦХР, 2011 шарахь цуьнца сурсаташ хьийзор хилира $ 553 млн[63].

Валюта

 
200 гуьржийн лари

Гуьржийн махкахь официалан ахча ду лари. ISO валютин код 4217 — GEL. Ахча юкъахецна 1995 шарахь Э. Шеварднадзен урхаллин муьрехь. 1 лари = 100 тетри (кӀайниг). Тахана лелаш ду нахарташ 1, 2, 5, 10, 20, 50 тетри, 1 лари, 2 лари мах болуш, банкнота 5, 10, 20, 50, 100, 200 лари мах болуш. Кхин а Гуьржийчоьнан къоман банко арахоьцу коллекцин (иэсан терхьашна лерина) а, тайп-тайпана инвестицин нахарташ а.

1993 шеран 5 апрелера 1995 шеран 2 октябрь кхаччалц Гуьржийчоьнан валюта дара купон лари, 1993 шеран 20 августехь иза бен лелаш дацара гуьржийн махкахь[64]. Валютан курс юьхьанца дӀанисйира российн соьмаца, цуьнца хийцина а дара иза. Ара ца хоьцура 1 тӀера 1 000 000 кхаччалц бен купонаш (царна юкъахь дика стандарт йоцурш а дара: 3, 3000 а, 30 000 а, 150 000 яра). Купон ларин гиперинфляци хилира (678,4 % 1995 шарахь[65]), тӀаккха хийцира керлачу къоман валютица — гуьржийн ларица коэффициент 1 000 000 : 1 йолуш.

Оьздангалла

Астрономехь

Гуьржийчоьнна сийнна (781) Картвели цӀе елла 1914 шарахь российн (советийн) астрономо Неуймин Григорис дӀайиллинчу астероидна, иза яра неуймин винчу мехкан цӀе.

Хьаьжа кхин а

Билгалдахарш

Комменташ
  1. 1991 шеран 9 апрель лору Гуьржийчоьнан пачхьалкхан маршо метахӀотторан де, ткъа маршонан де даздо 1918 шеран 26 майхь Гуьржийн Демократин Республика кхайкхийначу дийнахь. 1922 - 1936 шерашкахь ЧКСФСР, ткъа 1936-1991 шерашкахь ССРС юкъахь хилла йолу Гуьржийн ССР, иштта лору Гуьржийн Демократин Республикин когаметтаерг, амма иза цхьаьна ца догӀу Гуьржийчоьнан официала нагӀонца (хьажа дакъа Когаметталлин гӀуллакх)
  2. Абхазийн меттан ю номиналан официалан статус Абхазийн АР махкахь, ткъа цунна Гуьржийчоь доладеш яц ССРС йоьхчахьа, факт ю Республика Абхазийчоь цхьаццамма къобал йина пачхьалкх хилар.
    Гуьржийчоьнан малхбузера Самегрело-Лакхара Сванети а, Рача-Лечхуми а, Лахара Сванети а мехкашкахь даьржина мегрелийн а, сванийн меттанаш, Гуьржийчоьно лору официалан гуьржийн меттан дакъош (диалекташ), амма юкъадоьду тайп-тайпанчу картвелийн меттанийн тобанашна
  3. ХӀара нах беха меттиг лаьтта Абхазехь. Гуьржийчоьнан конституцица, Абхази Гуьржийчоьнан дакъа ду автономин республикин даржехь. Фактаца Абхази ю цхьаццамма къобал йина пачхьалкх, цуьнан мохк доладеш бац Гуьржийчоьно.
  4. ХӀара нах беха меттиг лаьтта Къилба ХӀирийчохь. Гуьржийчоьнан конституцица, Къилба ХӀирийчоь Гуьржийчоьнан дакъа ду. Фактаца Къилба ХӀирийчоь ю цхьаццамма къобал йина пачхьалкх, цуьнан мохк доладеш бац Гуьржийчоьно.
  5. Цхьаццамма къобал йинчу пачхьалкхашца Абхазица (8600 км²) а, Къилба ХӀирийчоьнца (3900 км²) а цхьаьна; уьш йоцуш — 57 200 км².
  6. 1 2 3 4 5 6 7 Абхази а, Къилба ХӀирийчоь а йоцуш.
  7. Нагахь Британнико[15] къобалден Европин-Азин доза Кума-Манычан аган чухула даккхахь, Гуьржийчоь ерриг лаьтта Хьалхарчу Азехь. ВКЪКХс статистикин Ӏалашонна Гуьржийчоьнна классификаци йо «Малхбуза Ази» регионан дакъа санна[16]. Шен справочникехь ЦТУс Гуьржийчоь юкъайохуьйту Гергара Малхбален (Къилба-Малхбуза Азин), билгаладоккху Европе йоьдуш йолу Кавказан къилбаседехьара лаьттан аса, могийта Европин, Гергара Малхбален, я шине а[17]. ГӀарадаьлла Ӏилманан-довзийтаран National Geographic журнало иштта Гуьржийчоь юкъатуху Азин мехкашна, къастайо Европе цхьа аса.[18][19]
  8. Дукхаха йолчу ингалс меттан хьосташ мохк юкъатуху Гергара Малхбален[18][19][20] я мехкан къилбаседа дакъа Малхбален Европин, йисинарг Хьалхарчу Азин[21][22][23][24]. BBC дуьйцу, Гуьржийчоь лаьтта «Европин а, Азин а дозанехь» бохуш, амма коьртехь яздина Гуьржийчоь Европехь[25] ю аьлла, цу тӀе BBC Оьрсийн ГӀуллакхо Гуьржийчоьнан классификаци йо Еврази категорин[26]
  9. Цунна юкъхахь цхьаццамма къобалйина пачхьалкхаш Абхази (8600 км²) а, Къилба ХӀирийчоь а (3900 км²); уьш йоцуш — 57 200 км²
  10. (ингалс.)
    Обаман Администрацин, хьалха санна, ойла чӀогӀа цхьаьна ца йогӀу Гуьржийчоьнан хьокъехь российн правительствоца. Тхо кхойкхуш ду Российга гуьржийн Абхази а, Къилба ХӀирийчоь а мехкийн оккупаци сацаяр, цуьнга терра болх беш ду российн правительствоца, регионера тӀеман эскалаци кхин тӀе сацорхьама. Тхох тешаш хилира цхьацца тешам чӀагӀбаран тӀекхетачу гӀуллакхийн, масала Лакхарчу ларсера доза дӀаделлар, шина махкана юкъара дуьхьала йолу чартеран рейсаш ян бакъо ялар, кхин дӀа а болх беш ду дар-дацарш сацадаран а, реакци яран а Механизмаш чӀагӀъеш, ьржийчоьн оккупаци йина шина регионе дуьненаюкъара тӀехьовсурш юхаберзош.
  11. «Са-Картвело» — «Картвелийн мохк» (гуьржийн мохк). «Картли» а, «картвели» а («Гуьржийчоьн» а, «гуьржийн» а шеш йоккху цӀе) терминаш дуьххьала хаало XI бӀешеран историкан Джуаншериани Джуаншеран «Вахтанг Горгасалан дахар» кхолламехь («Картлис цховреба» тептаран дакъа— ма-яздарра: «Гуьржийн дахар», «Картлин дахар»). Джуаншериани Джуаншеран «Картли» а, «картвели» а идентификаторш цхьацца меттигашкахь тӀеэца деза Малхбален Гуьржийчоьнан бахархойн цӀе санна, иштта меттиг ю Мровели Леонтийн кхолламехь (делахь а Джуаншеран кхолламехь и маьӀна хӀинца алсама ду).
Хьосташ
  1. Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — Москва: АСТ, 2017. — С. 42. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4.
  2. The World Factbook. Country profile: Georgia. (ингалс.). ЦРУ США (2012). Теллина 2012 шеран 6 сентябрехь.
  3. Jacques Leclerc Géorgie (Франц.). Университет Лаваля (29 sept. 2011). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 14 октябрехь. Теллина 2012 шеран 6 сентябрехь.
  4. 1 2 ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса йац; тIетовжаран Нацстат2018 йоза йаздина дац
  5. 1 2 ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса йац; тIетовжаран Перепись2014 йоза йаздина дац
  6. 1 2 3 Международный Валютный Фонд, World Economic Outlook Database, April 2015 ГӀалат дешнаш далорна Нийса йоцу тег <ref>: «ВВП» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  7. 1 2 Всемирный банкThe World Bank in Georgia. Overview (данные за 2018)
  8. Human Development Indices and Indicators 2019 (ингалс.). Программа развития ООН. — Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН.
  9. http://chartsbin.com/view/edr
  10. Хасаханов А. Гуьржийчу боьду некъ… (нохчийн). — Соьлжа-ГӀала: Даймохк газет, 2016. — 18 август (№ 93).
  11. Закавказье // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  12. Закавказье // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  13. Кеп:Книга:БЭС
  14. Закавказье // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  15. Британника
  16. ООН: географические регионы и страны мира
  17. ЦРУ: Ближний Восток - Грузия
  18. 1 2 National Geographic - Asia
  19. 1 2 National Geographic - Europe
  20. CIA — The World Factbook — Middle East
  21. Oxford Reference Online
  22. Merriam-Webster’s Collegiate Dictionary
  23. www.worldatlas.com worldatlas.com
  24. The European Union_ Other European countries
  25. BBC Europe: Georgia country profile (Georgia country profile)
  26. Русская Служба BBC. Грузия: краткая справка
  27. Европейский парламент, Резолюция Европейского Парламента 2014/2717(RSP), 17 июля 2014-го:
    …в соответствии со статьёй 49 Договора о Европейском Союзе Грузия, Молдавия и Украина — как и любые другие европейские государства — имеют европейскую перспективу и могут стать членами Союза при соблюдении принципов демократии…
  28. ОБСЕ не желает признавать новые реалии на Кавказе, считает МИД РФ
  29. Архивированная копия(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2014 шеран 13 октябрехь. Теллина 2014 шеран 5 сентябрехь. U.S.-Russia Relations: «Reset» Fact Sheet
  30. Председатель Европейской Комиссии призвал Грузию внести официальную заявку на вступление в ЕС
  31. Признание независимости Абхазии и Южной Осетии (оьр.). РИА Новости (20120826T0930+0400Z). Теллина 2019 шеран 28 июнехь.
  32. Также признали Абхазию и Южную Осетию независимыми Вануату и Тувалу, которые в 2014 году отозвали своё призвание.
  33. Сирия признала независимость Южной Осетии и Абхазии. ТАСС. Теллина 2019 шеран 28 июнехь.
  34. Сирия признала независимость Абхазии и Южной Осетии (оьр.). РИА Новости (20180529T1229+0300Z). Теллина 2019 шеран 28 июнехь.
  35. Мариам Лордкипанидзе, Георгий Отхмезури. «Осетины в Грузии»
      К тому же Шида Картли — один из центров грузинской государственности и культуры. Ещё в III веке до н.э., когда царь Картли Фарнаваз провел административную реформу и разделил государство на эриставства (саэриставо), регион стал эриставством, но не рядовым, а «главой всех эриставов»3. Такая же административная структура (с небольшими изменениями) засвидетельствована в период всего Средневековья, например во второй половине V века Шида Картли — глава «всех эриставов»...  

    КиберЛенинка: https://cyberleninka.ru/article/n/osetiny-v-gruzii

  36. Peradze, Gregory. «The Pilgrims' derivation of the name Georgia». Georgica, Autumn, 1937, nos. 4 & 5, 208—209
  37. Гурам Гумба. Значение терминов «Грузия» и «Сакартвело» в средневековых источниках
  38. О Государственном байракхе Грузии (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). matsne.gov.ge (14 январехь 2004). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2018 шеран 9 апрелехь. Теллина 2015 шеран 13 июнехь.
  39. საქართველოს სახელმწიფო ჰიმნის შესახებ - საკანონმდებლო მაცნე(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). matsne.gov.ge (2004, 21 май). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2019 шеран 28 июнехь. Теллина 2019 шеран 28 июнехь.
  40. Vekua A., Lordkipanidze D., Rightmire Ph., Agusti J., Ferring R., Maisuradze G., Mouskhelishvili A., Nioradze M., Ponce de Leon M. A new skull of early Homo from Dmanisi, Georgia (en) // Science. — 2002. — Vol. 297. — P. 85—89. — ISSN 0036-8075. — DOI:10.1126/science.1072953. — PMID 12098694.
  41. Lordkipanidze D., Jashashvili T., Vekua A., Ponce de Leon M. S., Zollikofer C. P. et al. Postcranial evidence from early Homo from Dmanisi, Georgia (en) // Nature. — 2007. — Vol. 449. — P. 305—310. — ISSN 0028-0836. — PMID 17882214.
  42. Lordkipanidze D., Vekua A., Ferring R., Rightmire G. P, Agusti J. et al. The earliest toothless hominin skull (en) // Nature. — 2005. — Vol. 434. — P. 717—718. — ISSN 0028-0836. — PMID 15815618.
  43. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 История Грузии— составитель Бахтадзе, Михаил Александрович
  44. Н. А. Бердзенишвили. И. А. Джавахишвили. С. Н. Джанашия. «История Грузии», I том.
  45. С. Н. Джанашия, Труды, Тбилиси 1952 год, том I.
  46. Г. А. Меликшвили. «О происхождении грузинского народа, Тбилиси, 1952; он же, Наири-Урарту, стр 398
  47. Г. А. Меликишвили. «К истории Древней Грузии». Тбилиси 1959 год.
      Из всего вышеизложенного следует заключить, что на такую высокую стадию развития первобытно-общинных отношений (военная демократия) начинала вступать также южная часть грузинских племён... Военная демократия является последним этапом развития первобытно-общинных отношений, и, в то же время, периодом становления классового общества (и государства, как следствие)  
  48. ассирин ламастехь
  49. Урартун ламастехь
  50. ширажелтойчоьнан ламастехь)]]
  51. ассирин ламастехь
  52. урартун ламастехь
  53. Тао-Кларджетское княжество // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982. (Лит.: Лордкипанидзе М. Д., Политическое объединение феодальной Грузии (IX—X вв.), Тб., 1963 (на груз. яз.)
  54. R. G. Suny. The Making of the Georgian Nation // Russian Review. — 1990-10. — Т. 49, вып. 4. — С. 501. — ISSN 0036-0341.
  55. Toumanoff, Cyrille. Studies in Christian Caucasian history.. — Georgetown University Press, [1963?].
  56. Geworld К 2030 году этнические грузины в Грузии окажутся в меньшинстве | Geworld (оьр.). Теллина 2019 шеран 22 июнехь.
  57. Lang D. M.[en]. A Modern History of Georgia. — London: Weidenfeld and Nicolson, 1962. — P. 38.
  58. ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса йац; тIетовжаран gsi йоза йаздина дац
  59. External Trade // Geostat.ge
  60. Внешняя торговля Грузии на https://atlas.media.mit.edu(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2017 шеран 24 октябрехь. Теллина 2019 шеран 22 майхь.
  61. Бахтуридзе, 2016, с. 207.
  62. Бахтуридзе, 2016, с. 211.
  63. Сараджян С. Армения и Китай: доводы в пользу особого сотрудничества
  64. britannica.com(ТӀе цакхочу хьажорг — истори).
  65. https://www.clevelandfed.org/research/Inflation/World-Inflation/index.cfm. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2008 шеран 15 сентябрехь.

Литература

  • Грузия / Михалёва Н. А., Аршинова М. А. и др. // Григорьев — Динамика. — М. : Большая российская энциклопедия, 2007. — С. 57. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
  • Fisher, William Bayne; Avery, P.; Hambly, G. R. G; Melville, C. The Cambridge History of Iran. — Cambridge: Cambridge University Press, 1991. — Т. 7. — ISBN 978-0521200950.
  • Asmus, Ronald. A Little War that Shook the World : Georgia, Russia, and the Future of the West. NYU (2010). ISBN 978-0-230-61773-5
  • Gvosdev, Nikolas K.: Imperial policies and perspectives towards Georgia: 1760—1819, Macmillan, Basingstoke 2000, ISBN 0-312-22990-9
  • Goltz, Thomas. Georgia Diary : A Chronicle of War and Political Chaos in the Post-Soviet Caucasus. Thomas Dunne Books (2003). ISBN 0-7656-1710-2
  • Jones, Stephen. Georgia: A Political History Since Independence (I.B. Tauris, distributed by Palgrave Macmillan; 2012) 376 pages;
  • Lang, David M.: The last years of the Georgian Monarchy: 1658—1832, Columbia University Press, New York 1957
  • Rayfield, Donald(ингалс.) Edge of Empires: A History of Georgia. — 2012.
  • Бахтуридзе З. З. Внешняя политика Грузии в контексте развития международных отношений на постсоветском пространстве. Диссертация на соискание ученой степени доктора политических наук. — Санкт-Петербург, 2016.

Хьажоргаш