Бена-Йурт

Бе́на-Йурт[4] (оьрс. Бе́но-Юрт) — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштан йурт.

Йурт
Бена-Йурт
43°41′28″ къ. ш. 45°02′59″ м. д.HGЯO
Пачхьалкх Росси
Регион Нохчийчоь
КӀошт Теркан
Йуьртан меттиг Бена-Йуртан
Истори а, географи а
Хьалхара цӀерш Озерное[1]
Майда
  • 94,13 км²
Центран локхалла 103[2] м
Сахьтан аса UTC+3
Бахархой
Бахархой 7089[3] стаг (2010)
Къаьмнийн хӀоттам нохчий
Динан хӀоттам бусулбанаш
Официалан мотт Нохчийн мотт, оьрсийн мотт
Идентификаторан терахьаш
Телефонан код 87132[2]
Поштан индекс 366814
ОКАТО 96216802001
Картин тӀехь
Бена-Йурт картан тӀехь
Бена-Йурт
Бена-Йурт картан тӀехь
Бена-Йурт
Бена-Йурт картан тӀехь
Бена-Йурт

Бено-Йуртан йуьртан меттиган административан центр йу[5].

Йурт лаьтта Теркан аьтту бердаца, кІоштан центр йолчу ЧӀулга-Йуртан 5,5 км малхбузехьа а, 12 км цІерпошт станцин Ишорен а. Уллора йарташ: къилбаседа-малхбалехь — Ишоре гІала а, Рубежни, къилба-малхбузехь — йарташ Ӏелин-Йурт а, НогӀамирзин-Йурт а, малхбузехь — Гуьлгани гІала (Ставрополан мохк)[6]. Дуьххьара Бена-Йуртан, НогІа-Мирза-йуртан, Іелин-Йуртан дозанаш билгалдаьхна 1863 шеран сентябрехь-октябрехь.

Микротопоними

бӀаьра нисйан

Бена-Йуьртан микротопоними[7]:

«Жа дигна тогӀи» — Бена-Юртан къилбаседехьа. ЦӀе йоьзна йу, революци хилале Теркйистехь баьхна хьоладай МазаевгІара Петра а, Федора а, латта лелош болчу ЧӀулггІара а жимма бахьана доллушехь дӀадуьгуш хилла нохчийн йарташкарчу бахархойн даьхни, дӀалуш а ца хилла доккха гІуда ца текхча ялташ хӀаллакдарна.

«Муьжгин кӀотар» — Бена-Йуртан къилбаседехьа, латташ а, даьхнийн дежийлаш а долу хьоладайн керт. Революцин муьрехь самбевлла гІевттанчу ахархоша, МазаевгІера кІотарш схьаехира.

«ГӀалин мара» — Бена-Йуртан къилбаседа-малхбузехь бу.

«ТӀехьара хьун» — Бена-Йуртан малхбузехьара хьун.

«Лакхара хьун» — Бена-Йуртан малхбузехьара хьун, ТӀехьара хьуьнал а гена йу.

«Теркан йист» — Теркан бердаца йолу дика латта долу тогІе, Бена-Йуртан малхбалехьа а, къилбаседехьа а йу. Теркан тІиера хӀора эвлан а йу иштта тогІе.

«Йуьртан кешнаш» — Бена-Юртан йуккъехь.

«Дзоташ йолчу» — Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш хилла дзоташ йолу меттиг. Бена-Йуртан къилбаседа йисттехь.

«Моллин барз» — йуккъерчу бІешерийн баьрзан каш. Бена-Йуртан малхбуза йисттехь. И цӀе йисина туьркийн маттера «мола» (нохч. — каш) дашах, нохчаша «мола барз» аьлла, тІаьхьуо Моллин барз хилла. Ма-дарра аьлчи «Кешан барз» бу.

«Саьнгарш йолчу» — Бена-Йуртан малхбалехьа, цигахь йисина Сийлахь-боккха Даймехкан тІаман заманера танкашна дуьхьал йаьхна саьнгарш.

«ЧӀиж мере» — Бена-Юртан къилбехьа.

«Аьччина шу» — «аьччина» дешан этимологин тІаьхьакхианза ду. Теркан тІегІа. Бена-Юртан къилбехьа.

«Боккха шу» — Теркан шолгІа тІегІа. Бена-Юртан къилба агІора.

«Кема охьадоьжна меттиг» — Бена-Йуртан 4 км къилбаседа-малхбалехьа, Сийлахь-боккха Даймехкан тІом болуш чудоьжна советийн тІеман кема. Кема а, экипаж а иккхинчу меттигехь хІоллам боьгІна. ХӀора шарахь Толаман дийнахь — 9 майхь — кхуза богІу уллора гергарнаш кхелхинчу пилотийн. Йарташкарчу бахархоша дика тІеоьцу хьеший. ХӀоллам болчохь даздаран цхьанакхетарш дӀахьо.

«Ӏаж болу боьра» — йуьртан къилбехьа. Хьалха ша лаьтташ Іаж хилла цигахь.

«Муьжан чоь» (Мюжан чё) — йуьртан къилбехьа. Цигахь хилла минералан хьаст а, кІотар а.

«Белшин корта» — Теркан дукъ тІиера бохь, Бена-Йуртан къилбехьа. Белши вайнехан мифологера наьртийн эпосера зуда-наьрт.

«Белшин коьртан боьра» — Бена-Йуртан къилбехьа, Теркан дукъан къилбаседа басехь Белшин коьртан дуьхьала. Наьртех долчу дийцаршкахь, Белшин коьртан тІехь а, боьрахь а йаьхна зуда-наьрт Белши.

«БӀозин боьра» — Бена-Йуртан къилба агІора. Баккхийн наха дийцарехь, оцу боьрахь цхьана хенахь тоьлин чохь ваьхна БӀоза цӀе йолуш стаг. БӀоза — наггахь бен нислуш йоцу долара цӀе.

«Дуркхий тӀе» — Бена-Йуртан къилбехьа. Дуркха — долара цІе йолчух тера ду.

«Ӏам тӀе отар» — Бена-Йуртан кІотар, оьрсаша Маковкин цӀе тиллира, хӀинца Комарово олу. Нохчийн цӀе Іам тІе кІотар.

Йуьрт йиллинарш, меттигерчара дийцарехь, лору нохчмахкахойн тайпа Беной, иза гойту ша йуьртан цӀаро - Бена-Юрт[4].

1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а ара а баьхна, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхича Бена-Юртан кхин цӀе тиллира – Озёрни[1] аьлла. Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийча, эвлан хьалхалера цӀе Бена-Юрт йухаерзира.

Бахархойн дукхалла
1990[8]2002[9]2010[10]2012[11]2013[12]2014[13]2015[14]
3502563070897163725573787450
2016[15]2017[16]2018[17]2019[18]2020[19]
74987581764877047738
Къоман хӀоттам

2010 шеран Йерригроссийн нах багарбаран[20] жамӀашца йуьртан къоман хӀоттам:

Къам Дукхаллин барам,
ст.
Дакъа
берриг бахархойх, %
нохчий 7 016 98,97 %
гӀумкий 35 0,49 %
кхин берш 15 0,21 %
ца гайтина а, къам доцуш а 23 0,32 %
массо 7 089 100,00 %

Йуьртарчу кешнашкахь СангІарин-моллин зиярт ду.

ГӀарабевлла йуьртахой

бӀаьра нисйан

Инфраструктура

бӀаьра нисйан

Йуьртахь йу Бена-Йуртан йуккъера йукъарадешаран ишкол[30], пошта, оьздангаллин цӀа, масех туька[4], кафе, Кадыров Ахьмад-Хьаьжийн цӀарах берийн беш[31], поликлиника, рузбан маьждиг а, жамаӀат маьждиг а[32].

Йуьртара тайпанаш[4]:

  1. Абзой[33];
  2. Гендаргной[33];
  3. Гуной[33];
  4. Салой[33];
  5. Курчалой[33];
  6. Пешхой[33];
  7. Базалой?[33];
  8. Мулкъой[33];
  9. Чартой[33];
  10. ЧӀаьнтий[33];
  11. Шоной[33];
  12. Энганой[33].

Литература

бӀаьра нисйан

Билгалдахарш

бӀаьра нисйан
  1. 1 2 Указ Президиума Верховного Совета РСФСР о переименовании некоторых сельских советов и населённых пунктов Грозненской области (см. документ №100)
  2. 1 2 Село Бено-Юрт / Чечня / Справка / СКФО (Северо-Кавказский федеральный округ) Архивйина 2011-09-01 — Wayback Machine
  3. 11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений. Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения. Росстат (2012). ТӀекхочу дата: 2012 шеран 16 апрель. Архивйина 2012 шеран 1 июнехь
  4. 1 2 3 4 Сулейманов, 1997, с. 553.
  5. Бено-Юртовская сельский округ Архивйина 2012-02-11 — Wayback Machine
  6. Карта Чечни Объём 8 МБ.
  7. Сулейманов, 1997, с. 554-555.
  8. Архивный вестник, №1. Нальчик:Архивное управление Правительства Чеченской Республики, 2013.
  9. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивйина 2012 шеран 3 февралехь
  10. Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1. Численность и размещение населения Чеченской Республики. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 9 май. Архивйина 2014 шеран 9 майхь
  11. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 31 май. Архивйина 2014 шеран 31 майхь
  12. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀекхочу дата: 2013 шеран 16 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 16 ноябрехь
  13. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 август. Архивйина 2014 шеран 2 августехь
  14. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 август. Архивйина 2015 шеран 6 августехь
  15. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  16. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017 шеран 31 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 31 июль. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь
  17. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 июль. Архивйина 2018 шеран 26 июлехь
  18. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 31 июль.
  19. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 24 апрель. Архивйина 2020 шеран 24 апрелехь
  20. Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населенным пунктам, сельским населенным пунктам с численностью населения 3000 человек и более". Архивйина 2015-09-29 — Wayback Machine
  21. 1 2 3 4 Официальный сайт Бено-Юртовского сельского поселения http://beno-urt.ru/%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B0%D1%8F-%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-2/
  22. Марьям Айдамирова
  23. https://www.youtube.com/watch?v=ZFBnNIj32hA
  24. Доку Гапурович Завгаев
  25. Страница депутата на сайте ГД Архивйина 2010-07-12 — Wayback Machine
  26. http://kkre-34.narod.ru/mincaev.htm
  27. gstou.ru/index.../951-magomed-mintsaev-zashchitil-doktorskuyu-dissertatsiyu.html
  28. http://economy-chr.ru/wp-content/uploads/2013/12/%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%A7%D0%A0-%D0%BE%D1%82-06.04.15-%E2%84%9675-%D1%80.pdf Архивйина 2019-07-13 — Wayback Machine
  29. http://www.dissercat.com/content/sovershenstvovanie-gosvetnadzora-v-usloviyakh-chechenskoi-respubliki
  30. ГУЧ 'СОШ с. Бено-Юрт' , 2007003854
  31. МДОУЧ 'Детский сад им. А.Кадырова с. Бено-Юрт' 89287361121, 2007004488
  32. МЕЧЕТЬ СЕЛА БЕНО-ЮРТ , 2007004030
  33. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Сулейманов, 1997, с. 554.